Наурыз - ежелгі мәдениетті дамыған елдің бірі Парсының нау - жана
Наурыздың шығу тегі және күнтізбедегі орны
Наурыз атауы ежелден мәдениеті дамыған Парсы еліндегі сөздерден тарағаны көпке мәлім: «нау» — жаңа, «руз» — күн. Яғни, бұл — «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі күн есебі бойынша бұл мереке 22 наурызға сәйкес келеді.
Түйін
Наурыз — «жаңа күн» ұғымына негізделген көне атау.
Күнтізбедегі сәйкестік
Мерекенің дәстүрлі датасы — 22 наурыз.
Қазақ дүниетанымындағы Наурыз
Қазақ халқы бұл күнді жаңа жыл, ырыс, береке, мереке, жыл басы ретінде қадірлеген.
Ұлыстың Ұлы күні
Бұл күні жұртшылық тыныштық пен ізгілікті бірінші орынға қойып, дау-дамайдан, ауыр жұмыстан және орынсыз әрекеттерден бой тартқан. Дәстүр бойынша адамдар бір-бірінің көңілін қалдырмауға, сөзге ұстамды болуға, ынтымақты сақтауға ұмтылған.
Дәстүрлі тыйымдар мен ұстамдылық қағидалары
Халық ұғымында Ұлыстың Ұлы күні кейбір істерді бастау құпталмаған. Ниет — берекені қашырмай, күнді тыныштықпен, құрметпен өткізу.
Істелмейтін істер
- Жұмыс істемеу, сапарға шықпау.
- Тігін тікпеу, құрылыс не өзге ірі істі бастамау.
- Кір жумай, күнді жеңіл, байыппен өткізу.
Мінез-құлыққа қойылатын талап
- Ешкімді ренжітпеу, дауыс көтермеу.
- Әбес сөз айтпау, араздық тудырмау.
- Шарап ішпеу, орынсыз әрекеттен сақтану.
Ескі деректерде бұл күнге қатысты түрлі ғұрыптық шектеулер де айтылады: кей ортада құрбан шалмау, құран оқымау секілді тыйымдар кездеседі. Мұндай ұстанымдар өңірлік дәстүр мен тарихи түсініктерге байланысты әрқилы болған.
Наурыз — теңдік пен жарасым күні
Теңдік идеясы
Наурыз теңдік күні ретінде сипатталады: бұл кезде күн мен түн теңеледі. Сондай-ақ халық түсінігінде адамдар арасындағы алшақтық азайып, ұлық пен кішік жақындасып, бай мен жарлы жарасым табады деп сенілген.
Күн мен түн
теңеледі
Ұлық пен кішік
жарасады
Бай мен жарлы
табысады
Дәстүрлі мәтіндерде «ұл мен құл», «қыз бен күн» секілді тіркестер де ұшырасады. Мұндай бейнелі қолданыстардың мәні — осы күні қоғамда өзара құрмет күшейіп, теңдікке ұмтылыс айқын болады деген таным.
Қазіргі мәртебесі
Наурыз мерекесі 22 наурыз күні кеңінен аталып өтетін мереке ретінде танылып, демалыс күні саналады.
Мәтін редакцияланды: грамматикасы түзетіліп, ойы ықшамдалып, мазмұны айқындалды.