Аяғың болмаса, таяғыңа жалын
Халық даналығы: Өзіңді таны, өзгені сыйла
Төмендегі нақыл сөздер күнделікті тіршіліктегі мінез-құлықты, өз-өзіңе жауапкершілікті, еңбек пен ниетті, сондай-ақ өзгенің халін түсінудің маңызын еске салады. Әр жол — қысқа болса да, ойға салмағы бар тұжырым.
Өзіңді өлшеп, өз шамаңды біл
Әркім өз бойына қарап тон пішер. Шамаңды, мүмкіндігіңді ескеріп қадам бас.
Өз етігің тар болса, дүниенің кеңдігінен не пайда. Өзіңе жайлысы жоқ жерде сыртқы «кеңдік» жұбата алмайды.
Оң қолым, сол қолым — бәрі өз қолым. Жауапкершілік өз мойныңда; істің иесі өзің.
Өзі қылған өкінбейді. Өзің таңдаған істің салдарын да өзің көтересің.
Өзіңдікі мен кісінікінің парқын ұқ
Әркім қолындағысын теке атайды. Адам өзінікін асырып, өзгенікін кемітуге бейім.
Әркім өз қозысын қошқар қояды. Өз мүлкін, өз адамын мақтай беру — үйреншікті мінез.
Кісідегінің кілті аспанда. Өзгенің дүниесі қолжетпес болып көрінеді; қызғаныштан сақтан.
Біреудікі біреуге қыздай көрінеді. Өзгенікі әрдайым тартымдырақ көрінуі мүмкін.
Еңбек, есеп, сақтық
Шөмелені «шөбім бар» деме, несиені «малым бар» деме. Қолдағыны асыра бағалама; қарызды байлыққа санауға болмайды.
Шайнаған бұйырған емес, жұтқан бұйырған. Ниет емес, нәтижеге жеткен іс бағалы.
Кілем сатсаң ауылыңа сат: бір шетінде өзің де отырарсың. Істе де, саудада да өз ортаңды, өз абыройыңды ойла.
Пішені өртенбегеннің бәрі ақылды. Басынан іс өтпей ақыл айту оңай; тәжірибеге құрметпен қара.
Адамгершілік пен ниет
Өзін ғана ойлаған — жамандықтың белгісі. Өзгені де ойлаған — адамдықтың белгісі. Өз пайдаң мен өзгенің жайын тең ұстай білу — кісіліктің өлшемі.
Біреудің қолымен от көсеме. Өз ісіңді өзің атқар; өзгені қауіпке итермелеме.
Өзіңді олжалатпай, өзгені олжалай алмайсың. Үлкен нәтижеге жету үшін тәуекел мен еңбек керек.
Тәжірибе мен шындық
Аурудың зардабын аурудың тауқыметін тартқан біледі. Бастан өткермей тұрып, біреудің күйін толық түсіну қиын.
Торғай жаңбыр жауса баласын қорғайды, бұршақ жауса басын қорғайды. Қиындық келгенде әркім өзіне жақынды алдымен ойлайды.
Әркім өз мұңын айтады. Әр адамның ішкі жүгі бар; тыңдай білу де — мәдениет.
Бақсының емі өзіне қонбайды. Өзгені жөнге салу оңай, өзіңді түзеу қиын.
Бейімделу, кемшілік, тірек
Соқырдың қожасы — құлағы, ақсақтың аяғы — таяғы. Әлсіз тұсты өтейтін тірек табу — өмір заңы.
Атың болмаса, аяғыңа жалын; аяғың болмаса, таяғыңа жалын. Қажет кезде барды қадірле, жоққа амал тап.
Қолда өскен түйенің тайлақ аты қалмайды. Бақылауда, жақын жерде өскеннің мінезі тез білінеді.
Білек бір болса да, бармақ басқа. Бірлік бар жерде де айырма болады; әркімнің орны бөлек.
Сөз бен көзқарас
Бұралқы сөз — күлуге жақсы, бұралқы ат — мінуге жақсы. Әзіл де, пайда да өз орнына жараса ғана көрікті.
Кісі аты тершең, кісі киімі кіршең. Жолға шықсаң — ат та, үстің де тозады: еңбектің ізі көрінбей қалмайды.
Басқа үйдің жығуын білсем де, тігуін білмеймін. Сынау оңай, түзету қиын; жаман сөзден гөрі пайдалы іске ұмтыл.
Қысқа қорытынды
Бұл нақылдар бір нәрсені қайта-қайта еске салады: адам өз шамасын білсін, өзгенің еңбегін бағаласын, қызғаныштан сақтансын, ал сөз бен істі жауапкершілікпен ұстасын. Даналық — көп сөйлеуде емес, күнделікті таңдауда.