Бұрынғы заманда қалың мал байлық пен мырзалықтың дәрежесін әйгілейтін көріністің айғағы болғаны шындық
Қалың мал: құда түсу келісімінен кейінгі дала заңы
Құда түсу рәсімі келісілген соң, дала заңы бойынша күйеу жағы «қалың мал» төлеуге тиіс болған. Бұл — қазақ қоғамында ертеден қалыптасып, ғасырлар бойы үзілмей жалғасқан дәстүр.
Мөлшері қалай белгіленген?
Қалың малдың мөлшері құдалардың дәрежесі мен дәулетіне қарай, екі жақтың келісімімен анықталған. Кедей отбасылар арасында қалың мал көбіне 5–6 бас малмен шектелсе, дәулетті байлар арасында 200, 500, тіпті 1000 жылқыға дейін жеткен жағдайлар кездескен.
Әлеуметтік топтарға қарай қосымша кәделер
Кейбір деректерде би мен байлар, хан мен төрелер арасында қалың малға қоса ерекше кәделер берілгені айтылады: «бес жылқы» деп аталатын (бес түйеге қосып) «жетім қыз», сондай-ақ «аяқ жақсы» деп берілетін (үш түйеге қосып) «еркек жетім» туралы мәліметтер бар.
Қалың малдың атаулы түрлері
Қалың малдың «қырық жеті», «отыз жетінің бүгіні», «отыз жеті», «отыз жетінің жартысы», «жақсылы отыз жеті», «жиырма жеті», «он жеті», «домалақ қалың мал», «домалақ бата» сияқты түрлері болғаны көрсетіледі (КСЭ, 6-том).
Есте сақтайтын ой
Қалың мал — бір ғана «төлем» емес, әлеуметтік мәртебе мен келісім мәдениетін танытатын көпқабатты жора-жосындар жүйесі.
Қосымша жоралғылар: той малы, сүт ақы және тағы басқалар
Қалың малдан бөлек, той малы, сүт ақы, күйеу апаратын ілу, өлі-тірі апаратын және басқа да көптеген бағалы кәделер мен жоралар болған.
Кеңестік көзқарас және дәстүрдің ішкі тепе-теңдігі
Кеңес үкіметі кезеңінде бұл дәстүрге «қызды малға сату» деген айып тағылып, біржақты түсіндіру кең тарады. Алайда шын мәнінде, қыздың жасауы көп жағдайда қалың мал мөлшерінен кем түспеген. Демек, бұрынғы дала заңында екі жақтың да мүддесін тең ұстайтын тетіктер болғаны аңғарылады.
Әрине, қалың мал көлемі құдалардың дәулетіне байланысты белгіленіп, әркім өз шама-шарқына қарай шамалаған. Бұрынғы заманда қалың малдың мөлшері кейде байлық пен мырзалықтың көрінісі ретінде де қабылданған.