Бала бер
Халық даналығы: сөздің салмағы, мінездің өлшемі
Төмендегі мәтін — ұлт жадында сақталған нақыл, теңеу, ескерту, әзіл аралас шындық. Бірінде тәрбиенің өзегі бар, бірінде өмірдің ащы сабағы, бірінде уақыттың мінезі көрінеді. Оқуға жеңіл, ойға ауыр: кей сөйлем бір-ақ жол, бірақ тұтас ұстаным.
Пайда мен ысырап: тұрмыс философиясы
Мағынасы:
«Әкемнің өлетінін білсем, тірісінде бір уыс талқанға сатып жіберер едім».
Бұл — әр істі пайдаға асыру, ысырап қылмау деген астары бар ауыр мысқыл. Сөздің сыртқы қаталдығы — ішкі тәртіпке шақыру.
Барыңда / жоғыңда
«Барыңда — батып іш. Жоғыңда — сатып іш».
Қолдағыны қадірлеу, жоқта да еңсе түсірмей күн көру туралы ирониялы ескерту.
Кәдеге жарату
«Айтпасаң, сөздің атасы өледі».
Ойды дер кезінде айту, ақиқатты іште тұншықтырмау — жауапкершілік.
Ағайын, нағашы, қайын: орта — айна
Балалық шағыңды сағынсаң — нағашыңа бар: басыңнан сипамай жібермес.
Жігіт кезіңді аңсасаң — қайын жұртыңды арала: қалжыңын сенен аямас.
Азаматтығыңды сынағың келсе — ағайын арасында бол: мініңді айтпай тұра алмас.
Әр орта адамның өз қырын ашып береді: бірі мейіріммен, бірі әзілмен, бірі талаппен.
Туған-туыс пен жауапкершілік
Ағасы бардың жақсы болса — жағасы бар, жаман болса — інісіне жабар жаласы бар.
Інісі бардың жақсы болса — тынысы бар, жаман болса — ағасына берер жұмысы бар.
Баласы бардың жақсы болса — панасы бар, жаман болса — Құдайдың берген пәлесі бар.
Байдалы шешеннен жеткен ой: туыстық — тек қуаныш емес, мінезді де, міндетті де бірге арқалау.
Тәрбиенің өзегі: үлгі мен білім
Әке көрген ұл
Ұл ақылды бола бермес — әке үлгісін көрмесе.
Шеше көрген қыз
Қыз жарытып ас бермес — ана үлгісін көрмесе.
Заман талабы
Білекке сенген заманда ешкімге есе бермедік. Білімге сенер заманда қапы қалып жүрмейік.
Ақыл мен абырой
Ұлдың күні күн емес — атадан мал қалмаса.
Ата малы пұл емес — баста ақыл болмаса.
Байлықтың өзі емес, оны ұстайтын сана маңызды.
Әйел, ер, отбасы: мінезге қойылған өлшем
Әйел қырыққа келгенше өңін бермесе — қасиет.
Еркек қырыққа келгенше есі кірмесе — қасірет.
Бұл жерде «қасиет» пен «қасірет» — жасқа емес, жауапкершілікке қатысты өлшем.
Отбасыға қарау — еңбек
Малға қарамасаң — мал өледі.
Әйелге қарамасаң — әйел лағып кетеді.
Іске де, үйге де ұқыптылық керек деген қатқыл ескерту.
Жалпыны жамандамау
«Әйелдердің бәрін жамандайын десем, ішінде сүйікті әжем де кетіп қалатын түрі бар».
Көпшілікке топырақ шашпау — ақылдың да, мәдениеттің де белгісі.
Өсиет түріндегі қатал жолдар (дерек ретінде)
«Қатынға жолама — қарасы жұғады. Қызға жолама — бәлесі жұғады».
Мәтінде «өте көне жазудан үзінді» деп беріледі. Қазіргі құндылықпен толық үйлеспеуі мүмкін, бірақ тарихи мәтін ретінде ойлау жүйесінің қаталдығын көрсетеді.
Адам мінезі: бедел, әдет, тағдыр
Бедел
Бөрінің аузы жесе де қан, жемесе де қан.
Аты шыққаннан кейін, адамға таңылған пікірдің оңай өзгермейтінін айтады.
Тәуекел
Қасқыр талаған көтіңді иттен несін аяйсың?
«Бұдан да ауырын көргенсің» деген жігерлендіру, шегінбеуге шақыру.
Сынақ
Кісіні кейде таршылық сынайды, кейде баршылық сынайды.
Жоқтық та, молдық та адамды ашып береді.
Құндылықтардың тізбегі
Дүниеде ең қымбат — өмір.
Ең асылы — ана.
Ең ащысы — өлім.
Ең керегі — білім.
Ең қиыны — қайғы.
Ең жүйрігі — ой.
Ең жіңішкесі — көңіл.
Ең ыстығы — махаббат.
Жол, дос, сақтық
Жолға шықсаң
Жолға шықсаң, шабанға кіріптар қылмасын.
Жолдас болсаң, наданға кіріптар қылмасын.
Сақтық
Орыспен дос болсаң, жаныңда айбалтаң болсын.
Авторы ретінде Абылай хан, Кенесары хан және өзге де тарихи тұлғалар аталады: досқа сен, бірақ қауіпсіздікті ұмытпа.
Көштің қадірі (Асан Қайғы)
Көлде жүрген қоңыр қаз қыр қадірін не білсін!
Қырда жүрген дуадақ су қадірін не білсін!
Ауылдағы жамандар ел қадірін не білсін!
Көшіп-қонып көрмеген жер қадірін не білсін!
Көшсе қона білмеген, қонса көше білмеген,
Ақылыңа көнбеген жұрт қадірін не білсін!
Дін мен ниет: жүрекке түсер үн
Ақша: «Бәрін ұмыт та, мені тап!» — дейді.
Уақыт: «Бәрін ұмыт та, маған ер!» — дейді.
Болашақ: «Бәрін ұмыт та, мен үшін күрес!» — дейді.
Ал құдіреті күшті Аллаһ Тағала: «Мені еске ал! Саған барлығын беремін!» — дейді.
Ескерту (Ақыт қажы)
«Мына сөзім әйелге, құлағың сал жақында.
Бісмілләсіз ұстасаң, береке болмас асыңда.
Ашылса шашың бұрқырап, періште тұрмас қасыңда».
Мәтін түпнұсқаға жақын берілді; тілдік қалыбы — дәуірдің танымы.
Тілдің кестесі: теңеу, қағыс, әзіл
Өзгермейтін нәрсе
Баяғы жартас — сол жартас: жылжымайды, сынбайды.
Ештеңе өзгермеген жағдайды қысқа да нұсқа түйеді.
Жабық әңгіме
Жабулы қазан — жабулы күйінде қалсын.
Өткенді қозғап, дауды ұлғайтпа деген ишара.
Қарапайым ақиқат
Иттің басын алтын табаққа салсаң да, шоршып түседі.
Мінез өзгерту — ең қиын шаруа екенін астарлайды.
Қисық ұшқан қыран
Қыран құс қисық ұшса да, түзу іледі.
Шебердің жолы әрқилы болуы мүмкін, бірақ нәтижесі нақты.
Тарихтың ауызекі хроникасы: колхоз дәуірі сөздері
«Колхоз ат берсе, мен де көкпар шаба алам»
ХХ ғасырдың 30-жылдары колхоз құрылған кезде шыққан сөз. Мағынасы: «Қолымда қаражат болса, жұрттың істегенін мен де істер едім».
«Өлсек, жұмыстан өлейік, бірақ бір патефон алайық»
Сол кезеңде социалистік жарыс жеңімпаздарына патефон сыйға берілген. Бір патефон — ауылдың көркі. Мағынасы: «Біз де бір жетістікке жетейік».
Техника мен тіл
«Паровоз орысша сыбырламаса жүрмейді» — Арыс қаласында айтылатын қалжың аралас мәтел.
Бұрын теміржол техникасының «тілін» орыстар біледі деген ұғымнан туған. Кейінгі уақыттың шындығын да әзілмен бекітеді.
Қысқа қайырым, кең мағына: таңдаулы нақылдар
Асықты «асық» деме: салмағы бар болса — сақа болар.
Баланы «бала» деме: ақылы бар болса — аға болар.
Тектіден қыз алсаң, ошағың сөнбейді; жиын ішінде сөзіңді бөлмейді.
Қасқырдан ішігі бар кісі жолдасының тоңғанын білмес.
Өсекші өтірік айтпайды: қақас естігенін айтады.
Дүниенің тұтқасы — еркекте, кілті — әйелде, сыры — данада, қызығы — балада.
Кілем сатсаң — ауылға сат: бір шетіне өзің отырарсың.
Көңіл түбі: бала, қонақ, қарттық
Қонаққа деген кеңдік
«Қонағым көрсін, жұртым жесін».
Бір қонақты күтем деп, бір ауыл тойып қалады деген түсінік — дастарқан мәдениетінің шыңы.
Қарттық туралы ащы жол
«Тоқсан — менің сүрейін деген жасым ба еді,
Быламық — менің ішейін деген асым ба еді».
Быламық — шайнамай жұтылатын ұннан жасалған тағам. Етке үйренген жұрт үшін бұл — тағдырға көнудің психологиялық салмағы.
Бала тілегінің екі ұшы
«Е, Құдайым! Бала бер! Бала берсең, сана бер.
Санасы жоқ баланы жиып алып ала бер!»
Ата-ананың үміті мен наласы қатар жүреді: бала — қуаныш, сана — жауап.
Қорытынды орнына: сөз — сүзгі
Бұл жинақтағы ойлардың бәрі бірдей бүгінгі көзқарасқа дәл келе бермеуі мүмкін. Бірақ олардың құндылығы — халықтың тіршілікпен шыңдалған тәжірибесін, мінездің қисынын, сөздің қысқа формасына сыйғызған логикасын көрсетуінде. Кейбірі күлдіріп отырып түйрейді, кейбірі түйреп отырып түзеткісі келеді.