Көңілі түгел адамның сен келген соң, Самарқанның елжіреп түскен тасы
«Самарқанның көк тасы жібіді» ұғымы
Бұл — Наурыз мерекесіне қатысты кең тараған тіркес. Оның бірнеше мағынасы бар және әрқайсысы осы күннің жылылық, кешірім мен ізгілікке бастайтын қасиетін айқындайды.
1) Аңыздағы көк тас
Аңыз бойынша, әйгілі астроном Ұлықбек (1394–1449) обсерваториясындағы көк тасқа дәл 22 наурыз күні күн сәулесі түседі екен. Сол сәуледен тараған жылу тасты жібітеді-мыс. Бұл бейне Наурыздың табиғатқа жылу әкеліп, қыстың қатаңдығын қайтарғанын меңзейді.
2) Кешірім мен адамдықтың өлшемі
Бұл күні әр адам қателігі болса, кешірім сұрауға, ал екінші тарап кешірім беруге тиіс деген түсінік бар. Кешірім жасалмаса, «Бұл күні Самарқанның да көк тасы жібиді, сен тастан қаттысың ба?» деп тоқтатады екен. Мұнда Наурыздың адамдарды жұмсартып, жүрекке жылу ұялататын сәті астарлы түрде айтылады.
Келгенінше құттықтап бірін-бірі,
Қуанышта көрісіп кәрі-жасы.
Көңілі түгел адамның сен келген соң,
Самарқанның елжіреп түскен тасы.— А. Байтұрсынов
3) Ізгілік күні: кешірімнің кеңдігі
Ертеде Наурыз күні өз қатесін түсініп, кешірім сұраған қылмыскерлер мен жазаға ұшырағандарға да рақымшылық жасалғаны айтылады. Бұл дәстүр Наурыздың қасиеті — адамды жақсылыққа үндеп, татуластыруға бастайтын ерекше күн екенін танытады.
Қорытынды ой
«Самарқанның көк тасы жібіді» тіркесі Наурыздың табиғатқа да, адам жүрегіне де жылу беретін қуатын білдіреді: бұл — кешірім сұрап, кешіре білуге шақыратын, мейірім мен келісімге жол ашатын күн.