Бұдан кейін Қалым әкесінің бетіне келмепті
Малтақан бидің ел аузында қалған сөздері
Белгілі ақын Тайырдың атасы — Жароқтың әкесі Малтақан сөзге шешендігімен, табанда тауып айтқыштығымен бүкіл Бөкей атырабына әйгілі би атанған. Ол он жеті жасында Исатай–Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. Өзі сіңірі шыққан кедей болғанымен, әділ сөзінен таймаған.
Малтақанның Жароқ (Тайыр ақынның әкесі), Сәпек, Қалым, Абош атты ұлдары жастайынан жалшылықта жүрген. Соған қарамастан, Малтақанның бірсыпыра билік сөздері ел жадында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.
Негізгі өзек
Бұл әңгімелердің барлығы бір нәрсені айқын көрсетеді: кедейлік — мін емес, ал әділ сөз бен ар — адамның шын байлығы.
Болыс пен байдың «сынағы»
Малтақанды сөзбен жеңе алмаған болыс пен байлар оның кедейлігін бетіне басып, ел алдында мұқатпақ болады. Олар: «Жұрттың төрінде отырып сөйлегенде, ешкімге дес бермейді. Қоңыр тоқтының басы қолынан түспейді. Үйіне үйіліп-төгіліп барып, сіңірі шыққан кедей бізді немен сыйлар екен — сынап көрейік», — деп келіседі.
Бір күні болыс бастаған топ Малтақанның қараша үйіне сау етіп келе қалады. Олардың ішінде қонақты ылғи қатқан қалашпен сыйлайтындықтан «сараң би» атанған Түсеке де, Малтақан баласының еңбегіне алатын тоқтысын екі жылдан бері бермей жүрген Жүнісәлі бай да бар еді.
Малтақан оларды көңілді қарсы алып, жалғыз биесінің құлынын сойып, қонақ етеді. Жас құлынның балбырап піскен уыз еті алдарына келгенде, Жүнісәлі орнынан тұрып мысқылдай сөйлейді:
«Малтақанның байлығы болмағанмен, паңдығы бар-ау — қонағын құлын етімен сыйлағанын қараңдаршы!»
Сонда Малтақан да орнынан тұрып, сөздің салмағын өз орнына қояды:
Малтақанның жауабы
Сәлем бере келген соң,
Елдің ылғи еркесі мен серкесі,
Ақ ниетімді көрсетіп,
Алдарыңа тартқаным —
Жалғыз құлынның шекесі.
Бұл құлынды соярда
Бір жерден кемпір күңкілдеді:
«Қақпыштан құр емес-ау, — деп, — сандығым».
Бір жерден бала діңкілдеді:
«Байдан әкеліп соям, — деп, — жаға алатын жандығым».
Екеуін де дегеніме көндіріп,
Құрмет үшін құлынның
Құрбан еттім малдығын.
Сыйламауым тұзға кепкен қақпышпен
Болса болар, бәлкім, менің паңдығым.
Сөздің төркінін түсінген Жүнісәлі мен Түсеке ұялғанынан жерге кіргендей болады.
Мұқаш байдың қабағын ашқан сөз
Бір күні Малтақан Бекболаттың Мұқашы деген байдың үйінде отырыпты. Сол байдың соғымға жіберген семіз інгені ауырып өліпті деген хабар келеді. Мұқаш қатты ренжіп, мал басындағы бақташы малайларын түні бойы сырттай балағаттап шығады. Ертеңінде шай үстінде отырса да, қабағы ашылмайды.
Сонда Малтақан оған былай дейді:
Малтақанның тоқтамы
Немене, мырза,
Қабағың ашылмайды ғой түннің,
Өліпті деп естігелі семіз інген.
Ғұмыр ма ол, ойланшы өзің,
Азалап мал қазасын сүйтіп жүрген?
Бірі өлсе — мыңы бар,
Сенікі ғой анау өрісте қаптап жүрген.
Бағатын да, өсіретін де — жалшы,
Қайсысына, сірә, сенің терің сіңген?
Қой, Мұқаш,
Тағдырдан ажал тура келсе,
Кетерсің түйең түгіл, өзің мүрдем.
Әншейінде азулы байдың бұл жолы Малтақанға қарсы үні шықпай қалады.
Кәрілік пен кедейлік қатар басқанда
Малтақан бидің жасы тоқсанға келгенде, кәрілікпен қоса жарлылық та басына мініп, ел жаз шыға жайлауға көшкенде, ол қысқы мекенінде қалып қояды. Ауылдың жайлаудағы қариялары оның жай-күйін білуге келгенде, Малтақан мұңын өлеңмен жеткізеді:
Малтақанның мұңы
Бір кездерде бұл Малтақан,
Ел сыйлайтын аға болды.
Дұрыстыққа кір жуытпай,
Билік айтар дана болды.
Жас тоқсанға толғаннан соң,
Таза бойым аза болды.
Сыртқа шықсам сырласарым —
Құлазыған мола болды.
Үйге кірсем құрдастарым —
Мысық пенен бала болды.
Ел көшкенде жұртта қалып,
Есіл көңілім нала болды.
Жалғыз сиырды қасқыр жарып,
Малтақан малдан ада болды.
Келгендер оны жайлауға көшіріп әкетіп, астына ат мінгізіп, алдына мал салып береді деседі.
Қалымға айтқан қатал, бірақ әділ сөз
Малтақанның Қалым деген баласы біреуге істеген еңбегі үшін бір қой алып, үйге жіберіпті. Қой келгенше, Малтақан шал баласының еңбегімен тапқан сол жалғыз қойды сойып жеп қойған екен. Қалым бұған реніш білдіріп:
Қалымның назасы
Көрініп анау тұрған Өмірбегің,
Қыстауым, жайлауым — мен Темірбегім.
Апырай, жалғыз қойды жеп қойыпсың,
Менен де жақын екен кеңірдегің.
Сонда Малтақан шал да қапысыз жауап қайтарып, сөздің өткірін көрсетеді:
Малтақанның жауабы
Бәсе, көрініп анау тұрған Темірбегім,
Қыстауым, жайлауым — мен Темірбегім.
Кәрілік пен жарлылық қатар басса,
Балаңнан да жақын болар кеңірдегің.
Қалам-ау, әкең шал да, шешең кемпір,
Әкең де жыртылып жүр кебіс белтір.
Екеуін асырауды қиынсынсаң,
Бізде үн жоқ — бір шыбықпен ұр да өлтір!
Бұдан кейін Қалым әкесінің бетіне келмепті.
Сәпекке айтылған сын, Сәпектің жауабы
Сәпек отыз беске келгенше үйленбей, ел кезіп, серілік құрып жүреді. Мұны жақтырмаған Малтақан бір күні баласына:
Малтақанның ескертуі
Келгенше дәл отыз бес жасқа, балам,
Қоймадың ел кезуді, қасқа балам.
Апталап үйіңді көрмей тентіреуді
Жазған ба маңдайыңа хақ тағалам?
Сонда Сәпек әкесіне назын былай жеткізген екен:
Сәпектің назасы
Ел кездім қалмаған соң басқа шыдам,
Күйеу дер Сәпегіңді бар ма құдаң?
Тіпті үйден, әкетайым, шықпас едім,
Сылаңдап тұрса, шіркін, бір-ақ қылаң.
Осыдан кейін Малтақан көп кешікпей құда түсіп, Сәпекті үйлендірген деседі.