Жанкісі би (1772 - 1849) қазіргі Алматы облысының Балқаш көлі маңында тұрған
Жанкісі би (1772–1849)
Жанкісі би қазіргі Алматы облысында, Балқаш көлі маңында өмір сүрген. Кейін Сыр бойына қоныс аударады. Қоқан билігінің жендеттерінің қолынан қаза тапқан. Жастайынан өлең сөзге құмар болып өскен Жанкісі би өз дәуірінің ділмар билерінің бірі атанып, қарасөзде де, өлеңде де дес бермеген мықты ақын ретінде танылды.
Қоқан ханына айтқан арызы
өлең-арызАссалаумағалейкум, әлдияр, тақсыр ханымыз! Алдыңа келді қарашың — арызды қабыл алыңыз. Өтірік болса арызым, мінеки, сізге жанымыз. Өзіңіз қосқан зекетші — біздің елде Жүзбай бар, Жүзбайдың жүрген жерінде жылау менен ойбай бар. Және мұның жолдасы — Қаратамыр Дадан бар, Еріп жүрген соңында қырық-отыздай адам бар. Шоңмұрын деген молдасы бар, Төлеген деген жорғасы бар. Атына жемді салуға Алты еннен қылған дорбасы бар. «Келу түбім» деп алады, «Кеусенім» деп алады, Отыра зекет деп алады, Құшақ зекет деп алады. Арқадан келген сор Найман ат-таң болып қалады, Айтайын десең — ұрады, Ұрмақ түгіл — қырады. Қаумалаған көп момын Қорлаушыдан құтылар Амал-айла таба алмай, Қарайды да тұрады. Алдына салып айдайды, Ашулансаң — байлайды. Әкімі жоқ қазаққа Теңдік жоқ деп ойлайды. Алса — малға тоймайды, Біз жыласақ — ойнайды. Ел ішінде ажарлы Қыз-қатынды қоймайды. Жақсыларды сөгеді, Ат үстінен тебеді. Жүрексініп отырмын, Айтар сөзім көп еді...
Қысқаша түйін
Жанкісі би бұл өлең-арызында Қоқан билігінің зекетшілері мен нөкерлерінің зорлығы, ел ішіндегі қорлық, әділетсіздік пен теңсіздік мәселесін өткір көтереді. Халықтың мұңын ханның алдына батыл жеткізуі — оның би ретіндегі де, ақын ретіндегі де қайраткерлік болмысын айқындайды.