ТЫЙЫМДАР Киіз үйге кіргізілген отынның артығын шығарып тастамайды
Тыйымдар
Қазақы ортада тыйым сөздер — күнделікті тіршілікті тәртіпке келтіретін, үй ішінің берекесін сақтауға бағытталған ұғымдар жүйесі. Киіз үй кеңістігіне қатысты тыйымдар көбіне қауіптің алдын алу, жамандық шақырмау және шаңырақтың құтын қашырмау ниетімен байланыстырылған.
От, жарық және түн уақытына қатысты
- Киіз үйге кіргізілген отынның артығын сыртқа шығармайды. Бұл «үйден өлік шығады» деген ырыммен байланысты. Тек үйде өлім болған жағдайда ғана от жағылмай, отын сыртқа шығарылады.
- Түнде сандық ашпайды: «ашса, әулеттен біреу өледі» деп жорамалдайды. Өте қажет болса, «жылан кіріп кетті» деп ырымдап ашады.
- Жанып тұрған шырақты үрлеп сөндірмейді. «Үрлеп сөндірсе, адам ұмытшақ болады» деп сенген.
- Ауа райы жақсы кезде түндікті бақанмен тіреп қоюға болмайды: «жау шақыру» деген жаман ырымға жатады.
Есік, босаға және үй кеңістігі
- Есіктің киізін үйдің үстіне қарай лақтырмайды, орап қояды. Әйтпесе «жау найзамен ашып кіреді», яғни қарсылас үй иесін жеңеді деген наным бар.
- Есіктің босағасын керуге, табалдырығында тұруға болмайды. Бұл — «жамандық шақырма» деген тыйым. Себебі жау шапқанда ғана үй иелері босағаны керіп, табалдырықта тұрған.
- Есікті тебуге болмайды: есікті теуіп кіру — жау келгендегі әрекет деп ұққан.
- Үйді айналып жүруге немесе жүгіріп айналуға болмайды. Бұл да «жамандық шақырма» деген ұғыммен байланысты, өйткені жау келе жатқанда ғана үйді айнала шапқылаған.
Үй жабдықтары мен тұрмыстық заттар
Қасиет пен құтқа қатысты
- Арқанды не бақанды аттамауға тырысқан: «шаңырақтың құты кетеді» дейді.
- Шәугім мен аққұманның шүмегін есікке қаратып қоймайды: «ырыс-несібе кемиді» деп ырымдайды.
- Біреуден қайрақ сұрамайды.
Әдеп пен тазалыққа қатысты
- Жастық басқа жасталатындықтан, оны аяқпен баспайды.
- Итке ожаумен ас құймайды: «үйдің берекесі кетеді» деп есептеген.
- Қонақ келгенде үйді сыпырмайды — әдепсіздік саналған.
- Сыпырғымен адамды ұрмайды.
Құрал-сайманды қою тәртібі
- Сыпырғыш, күрек, айырдың басын жоғары қаратып қоймайды: «ұстайтын кісі жоқ» деген жаман ырымға балаған.
- Сыпырғышты төрге қоймайды: «жаманшылық, ауру-сырқау сыпырғышпен босағадан шықсын, төрге жоламасын» деген ниет.
Бұл мәтінде берілген тыйымдар мен ырымдар — дәстүрлі дүниетанымның көрінісі. Олар нақты тұрмыстық әдепті, қауымдық тәртіпті және «береке-құт» ұғымын бір арнаға тоғыстырып, күнделікті өмірдің мәнін тереңдеткен.