Сен барып келінге сәлем айт
Аңыз-әңгіме
Жұт жылындағы сөз сайысы: Қара Дос пен Маман бидің әңгімесі
Ертеде Тау елін жайлаған Шөмекей рулары жұтқа ұшырап, қатты күйзеледі. Елдің жағдайын көріп қиналған Қара Дос шешен көршілес қарақалпақ елінің биі Маманға барып, бидай сұрамақ болып жолға шығады.
Төбе басындағы тосын қарсы алу
Қара Дос барған кезде Маман би ауыл ақсақалдарымен бірге төбе басында әңгімелесіп отырады. Дос қол алысып амандасып, шетке жайғасады. Маман би қонаққа онша көңіл бөлмей, өз әңгімесін жалғастырып, арасында жігіттеріне дауыстап қояды.
Негізгі сәт
Екі жігіт сусын көтеріп келеді. Жігіттің бірі сусынды Досқа ұсынғанда, Қара Дос тоқтатып:
«Тарт сусынды. Біз шөлдеп келген жоқпыз, қона жатып сөйлесетін ел деп келдік. Қонақ күте білетін ел деп келдік. Атаның үйі — ақ жайлау, жеңгенің үйі — жаз жайлау. Өз үйіміз деп, басып ішеміз бе десек, төбенің басына тасып ішетін болдық па?»
Сөзден тосылған Маман би қонақтарды үйіне шақырады.
Үй ішіндегі қағытпа: жас сұраудың жөні
Үйге келген соң Қара Дос кіріп-шығып жүрген жас әйелді байқап қалып, Маман биге: «Ақсақал, өзіңіз қарттықпен қалайсыз?» деп сөз тастайды.
Маман бидің уәжі
«Әй, бала, бұл не дегенің. Жақсының жасын сұраушы ма еді, тұлпардың аузын ашып тісін көруші ме еді. Қырықта осы елдің қыруары едім, елуде ел перісі болдым, алпыста бөрісі болдым, жетпісте жел перісімін, сексенде сарқарда боламын, тоқсанда топтан торай шалдырмаймын, жүзде де алғанымның көңілін қалдырмаймын».
Қара Достың қарсы уәжі
«Бұл халықтан шыққан мақал емес қой. Жас жеңгейдің көңілін жықпай айттыңыз-ау. Болмаса қырық — қылау, елу — ер жігітке бел емес пе, алпыс — қайта қонған ел емес пе? Жетпісте отыз омыртқа бүгілмей ме? Сексен — сергелдең, тоқсан — жоқ сан емес пе? Жүзде ешкім келмейді қасыңа, қарға қонбайды ма басыңа?!»
«Тарпиын ба, қарпиын ба?» — сөздің найзасы
Қағытпадан соң Маман би ашуланып: «Тарпиын ба, қарпиын ба?» деп қыжыртады. Қара Дос та қаймықпай жауап береді.
Қара Достың өткір жауабы
«Ақсақал, бұл айтып отырғаныңыз түйенің әдісі ғой. Мен адамның әдісінен жығылып көрген жан емеспін. Тарпысаң — тақырға өскен темір тікенмін: табаныңа кіріп, аяғыңды ақсатармын. Қарпысаң — улы шөппін: тамағыңды қақсатармын».
Маман би ашуын жасыра алмай, үш жүз туралы тәмсіл айтып кекесінін үдетеді. Сонда Қара Дос сөзді одан әрі қатайтып, би намысына тиетін теңеулер айтады.
Мағыналық түйін
Бұл тұста әңгіме тек әзіл-қағытпа емес, қонаққа құрмет, абырой және сөздің құны секілді ұғымдардың салмағын көрсетеді.
Көңіл табысу және негізгі өтініш
Ақыры Маман би сөзден тосылып, айыбын жуып-шаю үшін: «Жақсы көрген кісіңнің жұмысын келгеннен сұра, кеткенше бітір» деп, ниетін жұмсартады да, Қара Достың шаруасын сұрайды.
Өтініш
«Бөтен жұмыс жоқ, кеусен сұрай жүр едік», — дейді Қара Дос.
Сол жолы Маман би Қара Достың жетегіндегі нарларға астық артып, елге жөнелтеді.
Келер жылғы өтеу: түс жору және киіздің қайтарымы
Келер жылы Маман би бидайдың өтеуіне киіз алмақ болып, Қара Достың ауылына келеді. Аман-саулықтан соң: «Көрген түсім бар еді, соны жорытқалы келдім» дейді.
Маман бидің түсі
«Сексен бас үйім бар екен, сексен басына сексен қарлығаш ұялаған екен. Көзімді ашсам, сексен қарлығаштан бір қарлығаш та қалмапты».
Қара Дос мұндай түсті жоруға өзі именіп, оны Қошқаралы руынан шыққан әрі бай, әрі сақы Сансызбайға жорытуға ұсынады. Екеуі Сансызбайдың ауылына барып, түсті жеткізеді.
Сансызбай жымиып: «Бұл келініңіз Айымның жоритын түсі екен» деп, шай құйып отырған жарына қарайды.
Айымның жорығы
«Қайнағаңның сексен бас үйі тозып, сексен қарлығаш ұяласа да, бір қарлығаш тұрмайтын болған екен. Бір сары атанға он сегіз өре киіз артып қойдым. Ала кетіңіз».
Сынақ сөз және келіннің жауабы
Маман би елден ұзаған соң, қосшысына келінді сынап келуді тапсырады: «Орамалы ақ екен, дастарқаны қоңыр екен де» деп айтқызады. Мақсаты — түсті келіннің өзі жорыған-жорымағанын аңдау.
Айымның тапқыр жауабы
«Қайнағаға сіз де сәлем айтыңыз. Орамалым ақ болса — тазалығым шығар, дастарқаным қоңыр болса — мырзалығым шығар».
Маман би бұған разы болып, қосшысын қайта жіберіп: «Келер көктемде адам жіберсін. Келген қонағына сусын болатын жиырма қашар айдатамын» деп сәлем жолдайды.
Аңыздың соңы
Содан бері Тау еліндегі қазақтардың сиыр тұқымы сол Маман бидің Сансызбайға берген сиырларынан тараған деген сөз бар.
Мәтін редакцияланды: емлесі түзетіліп, сөйлем құрылысы ықшамдалды, мазмұн сақталды.