Қыз күнінде қыздардың бәрі жақсы, Жаман қатын жүр осы қайдан тарап
Саққұлақ шешен туралы
Саққұлақ шешен (шын аты — Сәбелең) 1800 жылы бұрынғы Ақмола уезі, қазіргі Ақмола облысы Ерейментау өңірінде дүниеге келген. Ол қазақ тарихында аты мәлім Қанжығалы Бөгенбай батырдың шөбересі: Бөгенбай батырдан — Тұраналы, одан — Бапан би, Бапаннан — Саққұлақ тарайды. Бұл дерек Кемпірбай ақынның Саққұлақтың өзіне арнаған өлеңінде де ұшырасады.
Кемпірбай ақыннан үзінді
Ассалаумағалейкум, боз арғымақ,
Қол бастап, ата жауға тартқан садақ.
Бөгенбай — Тұраналы, әкең — Бапан,
Ежелден ел қорғаған кәрі аруақ.
Саққұлақ бидің әкесі Бапан — бұқарашыл, кішіпейіл, ақиқатты сүйген, рақымды адам болған. Әкенің осы болмысы ұлының да бойына дарыған. Жастайынан зерек өскен Саққұлақ билердің шешендік өнерін меңгеріп қана қоймай, Тәуке ханның «Жеті жарғысын» да терең білген. Сонымен бірге, қазақ даласында өмір сүрген жыраулардың дастандары мен өсиет-қиссаларын, елдің көне тарихын жақсы таныған.
Ол мал жайын жетік біліп, қолөнерге де ұста болған. Қарттардың айтуынша, табақ, саптаяқ секілді тұрмысқа қажет бұйымдарды сол өңірде одан асқан етіп ешкім жасай алмаған. Ермек үшін бұл кәсібін қартайған шағында да тастамаған. Саятшылықпен де айналысқан. Саққұлақ шешен 88 жасында дүниеден өтіп, Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы Қоржынкөл маңына жерленген.
Саққұлақтың нақылдары
Саққұлақ шешеннің сөздері — мінез бен тәрбие, ақыл мен сабыр туралы ойды қысқа да нұсқа түйіндейтін өнегелі мұра. Төмендегі нақылдарда өмір тәжірибесі, адам тану, ел басқару, әділ төрелік сияқты ұстанымдар айқын байқалады.
Үш қасиет
Адам баласына тән, бірінен-бірі туындайтын үш қасиет бар: қалжыңқойлық, мылжыңдық, алжушылық. Жасында қалжыңқой болған адам өскенде мылжың болады, қартайғанда мылжың адам алжиды.
Бас болатын жігіттің бес белгісі
Бас болатын жігіттің бес белгісі болмақ: тыңдай білу, сыйлай білу, сынай білу, жылай білу, шырай беру.
Осыған қатты тас болмас, еліне тәтті бас болмас.
Батыр мен шешен
Батыр жігіт жау шаншар — қан шығармай,
Шешен жігіт дау шабар — жан шығармай.
Таразысы шешеннің — тыңдаушысы,
Одан өтер артынан — шаң шығармай.
Төреші, жебеші, ана
Өзі жаман туады — анасынан көреді.
Дауы тентек болады — төрешіден көреді.
Сауытты жаман болады — жебешіден көреді.
Ғылым мен жалқаулық
Ғылым шала ақылды кісіні бүтін ақылды қылады, бүтін ақылды кісіні дана қылады.
Жалқаулық бүтін ақылды кісіні шала қылады, шала ақылды кісіні жынды қылады.
Орта, өлшем, ие болу
Биік болса — тасырды, кішік болса — құрт-құмырсқа басырды, орта болса — өмір бойы жасырды.
Екі түйе бие болмас, жалғыз түйе — түйе болмас.
Өз малынан кіжінген, кісі малын іздеген — өз малына ие болмас.
Ақыл, білім, мінез
Ақыл — адамды аздырмайтын ем,
Білім — таусылмайтын кен.
Адамның басшысы — ақыл,
Жетекшісі — талап,
Шолғыншысы — кәсіп,
Қорғаны — сабыр,
Қорғаушысы — мінез.
Қартайғанда тілек
Қартайғанда тілеуім төрт нәрсе:
шырағымды сөндірме — денсаулық бер;
өзіме лайық жолдас — әйел бер;
кірер жерімді тарылтпа — түзу көрші бер.
Төрт нәрседен қашық қыл
Төрт нәрседен қашық қыл:
тәубесіз адамға жолықтырма,
арамзадан бала берме,
бейшара әйелден аулақ қыл,
ашулы-қиялды қылма.
Ел мінезі — сөзден танылады
Ел адамымен сөйлессең — ауыл-аймағын айтады,
Кент адамымен сөйлессең — үйіндегі жиғанын айтады,
Қыр адамымен сөйлессең — бота-тайлағын айтады,
Әйелмен сөйлессең — құрт-майы мен қаймағын айтады,
Тексізбен сөйлессең — аузына келгенін айтады.
Салыстыру арқылы түйіндеу
Аспан толған жұлдыздан — жарқырап тұрған күн артық,
Жабыдан шыққан жүйріктен — қазанат туған тай артық,
Түйе сойған жиыннан — тоқты сойған той артық,
Ықылассыз жеген еттен — жайдары берген шай артық.
Әділ төрелік: қалыңмал дауы
ХІХ ғасырдың орта шенінде қазақ даласындағы бір ауылда ұзатылып қойған қыз қайтыс болып, келін болып түсетін жақтағы бай-шонжарлар мен төрелер төленген қалыңмалдың жартысы қайтарылғанына разы болмай, дауға айналдырады. Олар Саққұлақ шешеннен әділ шешім сұрайды.
Шешеннің тоқтамы
Қарқаралы басын қатын еттің,
Бүтін жанды жарты еттің.
Тайдай таладың,
Тайлақтай жүндедің,
Жарты малдан артықты жол қоспайды.
Шешімнің ішкі астары — қалыңдық ойнаған қыздың «жарты құны» кетеді деген түсінікке саяды. Осы уәжбен даугерлер тоқтаған.
Шоқан Уәлихановпен байланысы
Саққұлақ шешен Шоқан Уәлихановты да, оның әкесі Шыңғысты да жақсы білген. 1862 жылы Саққұлақ бидің ауылына Шоқанмен бірге Ерден (Атбасар уезінің аға сұлтандығына түскен) Омбыға бара жатып қонақтайды. Әңгіме үстінде Ерден Шоқанның үстінен шағым түсіру үшін бара жатқанын айтып, мақсатын — аға сұлтандыққа өзі сайлануды — жасырмайды.
Ерденге айтқан тоқтау
Батыр — жауда керек,
Шешен — дауда керек.
Өз ісіне бармаса,
Өр мінезі қалмаса,
Батырдың басы орда қалар.
Ерден осы сөзге қатты мән беріп, жол бойы ойға шомып, ақыры райынан қайтып, кері оралған деседі.
Шоқанның Нүрила есімді қарындасының некесіне қатысты дау да өршіп, іс Омбы губернаторының алдында қаралады. Екі жақтың келісімімен Саққұлақ шешен төбе би болып сайланып, дауды әділ таразыға салады. Ол «төсектен шошынған күйеу мен қалыңдықты қосуға болмайды» деген байламға келеді.
Дауда айтқан өсиет сөз
Халқынан шошынған хан оңбас,
Салтынан шошынған би оңбас,
Жүгінен шошынған түйе оңбас,
Көгінен шошынған бие оңбас,
Елінен шошынған ер оңбас,
Бесіктен шошынған құда оңбас,
Төсектен шошынған күйеу оңбас.
Шоқан қойған сұрақтар
Шоқан: Біреу жолдан адасса, кімнен сұрайды?
Саққұлақ: Шырағым, көнеден сұрайды.
Шоқан: Көне адасса, кімнен сұрайды?
Саққұлақ: Көне адасса, көргендіден сұрайды.
Шоқан: Көргенді адасса, кімнен сұрайды?
Саққұлақ: Көргенді адасса, көптен сұрайды.
Шоқан: Көп адасса, кімнен сұрайды?
Саққұлақ: Көп адасса, көп оқығаннан сұрайды.
Шоқан: Көп оқыған адасса, кімнен сұрайды?
Саққұлақ: Көп оқыған адам ашық емес пе — ол неге адассын.
Бата және «тақ» туралы ишара
Саққұлақ би Шоқанның білімі мен мінезіне риза болып, аттанарда бата береді. Шоқан «тақ» деген сөзді артық көргенде, шешен қасындағы орындықты нұсқап: «Мынаны қазақ тақ дейді ғой, білімпазым» деп, «бұл тұғырыңнан таймай өт» деген ишара жасаған екен.
Шоқанның қазасына айтқан жоқтау
Ескендір жиһан кешті,
Жәмшит адамның майын ішті,
Неше ғалым дүниеден көшті,
Айла таппай бәрі де өшті.
Бұл да сол ғалымның бірі еді,
Арманына жетпей кетті.
Жастай танылған шешендік: Байдалы бимен сөз қағысы
Саққұлақ шешеннің әділдігі мен турашылдығы Арқаға кең тараған. Ел ішінде талай дау-дамайға араласып, сөздің уәжімен, істің парқын танумен көзге түскен. Соның бірі — Тышқан жылы (1816) болған қысқы жұтқа қатысты әңгіме.
Сол қыста Ұлытау маңы мұздақ болып, Алтай-Қыпшақтың қалың жылқысы Ерейменге тебіндеп шығады. Көктемде бір ауыл сексен жылқысының жоғын көріп, дауға Байдалы би бастап Бапан ауылына келеді. Байдалының уәжі қатқыл тиіп, Бапан тосылып қалады. Сонда топ ішінде отырған жасөспірім жігіт — кейін Саққұлақ атанған Сәбелең — сөз сұрап алға шығады.
Жас Сәбелеңнің уәжі
Атасы тұрып ұл сөйлесе — ұлдың ер жеткені,
Анасы тұрып қыз сөйлесе — қыздың бой жеткені.
Өсетін жасты өлетін кәрі бетінен қақса,
Заманның кері кеткені емес пе?
Байдалы бидің бағасы және тоқтам
Көп ішінде сөйлеген жас балам,
Даугерің сенің дақ еді,
Құлағың неткен сақ еді…
Жөніңді айтшы, қай ұлсың?
Жас жігіт өзін таныстырып, бұл елдің жоғалған жылқыға кінәсі жоқ екенін дәлелді сөзбен жеткізеді. Байдалы би: «Мен тозған екенмін, сен озған екенсің… Сенің билігіңе тоқтадым» деп, дауды бітіммен аяқтайды. Осы оқиғадан кейін жас Сәбелеңнің «Саққұлақ шешен» атанғаны айтылады.