Қалын кілем
«Бес жақсы» дәстүрі: мәрттік пен мәртебенің өлшемі
Аты айтып тұрғандай, бұл — бұрынғы заманда ел ішіндегі ізгі жақсылардың, билердің, байлардың, мырзалардың, батырлардың, ел ағаларының арасында кең тараған, жолы да, орны да ерекше қасиетті әрі бағалы дәстүр. Ол қоғамдағы абырой-беделді адамдардың өзара достық, сыйластық қарым-қатынасын айқындап, ең жоғары деңгейдегі құрмет пен марапаттың белгісі ретінде танылған.
«Бес жақсы» кейде сый-сияпат ретінде, кейде құдалар арасындағы қалың малдың немесе киіттің орнына жүрген. Халық түсінігінде жоғары құрмет көрсетудің ең салтанатты түрі осы дәстүр арқылы берілген.
«Бес жақсыға» кіретін дүниелер
- Қара нар — салмақты, байлық пен дәулеттің белгісі.
- Жүйрік ат — ердің серігі, мәртебе мен мәрттіктің нышаны.
- Қалың кілем — салтанат пен тұрмыстың көркі.
- Алмас қылыш — ерлік пен айбардың айғағы.
- Бұлғын ішік — сән-салтанат, қадір-қасиет белгісі.
Құдалар арасында кей жағдайда осы дүниелердің біреуі ұзатылған қыздың сәукелесін бастатқан асыл тағымдарымен алмастырылған. Мұның өзі дәстүрдің тек материалдық құндылық емес, әлеуметтік мәртебе мен құрметтің айрықша символы екенін көрсетеді.
Мәні мен салмағы
Бұл дәстүр ел мен ердің мырзалығын, мәрттігін, тектілігін, сыйластық мәдениетін танытып, салтанатын арттыратын үлкен көрініс саналған. «Бес жақсының» бір түрінің өзі кей кезеңде 4–5 жылқыға бағаланған.
Дәрежелік жіктелуі
Түрі мен деңгейіне қарай «бес жақсы» бас жақсы, орта жақсы, аяқ жақсы болып үшке бөлінген. Бұлардың барлығы бағалы кәде қатарына жатады.
«Алты жақсы» ұғымы
Кей өңірлерде «алты жақсы» деген атау да кездеседі. Бұл жағдайда «бес жақсыға» тағы бір құнды дүние қосылады. Мысалы: алтын не күміс жамбы, күмістелген ертоқым, кісе белбеу және басқа да бағалы бұйымдар.
«Ошақты Құлназарға құн бермексің,
Алты жақсы, жүз жылқы пұл бермексің».