Есер баладан ерке бала жаман
Отбасы, ата-ана, бала туралы қазақ мақал-мәтелдері
Төмендегі нақыл сөздер отбасындағы мейірім, ата-ана қадірі, ұрпақ тәрбиесі, қыз бен ұлдың орны, ағайынның бірлігі сияқты құндылықтарды айшықтайды. Мәтін редакцияланып, тыныс белгілері мен емлесі реттелді.
Мақал-мәтелдер топтамасы
Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер.
Балалы үйдің ұрлығы жатпас.
Барды — балама, жоқты — санама.
Бесіксіз үйде береке жоқ.
Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар.
Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада.
Әкеге баланың алалығы жоқ.
Ерке бала екі жылар.
Ағайын — алтау, ана — біреу.
Құс балапаны үшін тұзаққа түседі, адам баласы үшін азапқа түседі.
Бір жақсы қыз екі жаман ұлға татиды.
Қыз жоқ жерде қызық жоқ.
Астың дәмін тұз келтірер, ауылдың сәнін қыз келтірер.
Ағайынның алтын сарайынан ананың жыртық лашығы артық.
Балалы үй — базар, баласыз үй — мазар.
Қыз — қонақ.
Бала — көңілдің гүлі, көздің нұры.
Өгізге туған күн, бұзауға да туады.
Бес саусақ бірдей емес.
Атадан жақсы ұл туса, елінің қамын жейді; атадан жаман ұл туса, елінің малын жейді.
Он бала бір әкеге жүк болмайды, бір әке он балаға жүк болады.
Үйің үй-ақ екен, ішінде ойнайтын баласы болса.
Екі қатынның баласы — екі рулы елдей.
Жақсы әке жаман балаға қырық жылдық ырыс.
Әке өліп, бала қалса — мұратына жеткені; бала өліп, әке қалса — арманы ішінде кеткені.
Енесі тепкен құлынның еті ауырмас.
Есер баладан ерке бала жаман.
Әкең өлсе де, әкеңді көрген өлмесін.
Қай қолыңды кессең де, жанға батуы бірдей.
Әкесін сыйламаған кісіні баласы сыйламайды.
Ұл туғанға — күн туар.
Ананың сүті — бал, баланың тілі — бал.
Алты ұл туған ананы «ханым» деуге болады, кезек сыйласқан ағайынды «жаным» деуге болады.
Тайдың мінгені білінбес, баланың істегені білінбес.
Тауықты тойындыра алмайсың, қызды киіндіре алмайсың.
Жеті атасын білмеген — жетімдіктің белгісі.
Балаға пышақ бермесең бір жылар, пышақ берсең екі жылар.
Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.
Ата — асқар тау, ана — бауырындағы бұлақ, бала — жағасындағы құрақ.
Ата — балаға сыншы.
Сенің табаныңа кірген тікен менің маңдайыма кірсін.
Ұлдың ұяты — әкеге, қыздың ұяты — шешеге.
Өспейтін бала өнбейтін дауды даулайды.
Жеткіншектен айырылған — жер таянбай тұрмайды.
Жылауық болса да баланың бары жақсы, бақырауық болса да түйенің бары жақсы.
Әкесіз жетім — жарты жетім, шешесіз жетім — анық жетім.
Дүниеде бал тәтті, бала балдан да тәтті.
Итпен ойнасаң үрерсің, баламен ойнасаң күлерсің.
Өз ұлың өзекке тепсең де кетпес, кісі баласы кісендесең де тұрмас.
Әкенің қадірін балалы болғанда білерсің.
Балаң жақсы болса — жердің үсті жақсы, балаң жаман болса — жердің асты жақсы.
Балаңды жұрт мақтаса, бәрінен де сол — сүйініш.
Екі баланың ортасындағы бір шал — бала болады, екі шалдың ортасындағы бір бала — дана болады.
Балам — балым, баланың баласы — жаным.
Асығу — баланың ісі, аттандыру — ананың ісі.
Қызға берген білінбес.
Анаңды Меккеге үш арқалап барсаң да, қарызынан құтыла алмайсың.
Талапты бала — талпынған құстай.
Жорғадан туған жортақ бар, батырдан туған қорқақ бар.
Ана сүтін ақтамағанды ешкім мақтамайды.
Жылайын деген баланың көзі үш күн бұрын қышиды.
Атасыз ұлдың аузы үлкен.
Баланың жақсысы — сүйініш, жаманы — күйініш.
Күнсіз гүл өспес, күтусіз ұл өспес.
Баланың балалығында әкенің даналығы бар.
Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер.
Ат болар тай саяққа үйір, адам болар бала қонаққа үйір.
Адам болатын бала алысқа қарайды.
Баланы жұмсасаң, артынан өзің барарсың.
Атадан ұл қалса — өзі қалғаны, қыз қалса — ізі қалғаны.
Айдың ізін ай басар, аттың ізін тай басар.
Анасын сүйгеннің баласын сүй.
Кіші баланың ұятын үлкен бала көтереді.
Қарғайын десем — жалғызым, қарғамайын десем — жалмауызым.
Ердің анасы — елдің анасы.
Анасын ренжіткендерді Алла тағала да жақтамайды.
Ақылды әйел ішінде алтын бесікті ұл жатар.
Анаға баланың алалығы жоқ.
Баласы атқа шапса, анасы үйде тақымын қысады.
Ананың алақаны балаға айдынды қоныс.
Ажалды ана жеңеді.
Алты бала таппай, ана атанбайды.
Әкенің ең жақсысы — жездедей-ақ.
Жаман әке — жыртық қос.
Әкеден озып ұл тумас.
Әке самайындағы шашты аңғармаған бала өз маңдайындағы бақты бағалай білмейді.
Аталы ел — баталы.
Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер.
Аталы баланың сөзі ойнайды, атасыз баланың көзі ойнайды.
Атадан — өсиет, анадан — қасиет.
Атасыз үй — батасыз, анасыз үй — панасыз.
Атаның салған жолы бар, ананың тіккен тоны бар.
Атаға бала «жеттім» десе де, батпан ширек төмен болады.
Атаң өлсе өлсін, атаңды көрген өлмесін.
Ата даңқымен қыз өтер.
Атадан жақсы ұл туса, есіктегі басын төрге сүйрер; атадан жаман ұл туса, төрдегі басын есікке сүйрер.
Ата даңқымен сөз өтер, мата даңқымен бөз өтер.
Атаңның баласы болма, адамның баласы бол.
Үйінде атасы бардың берер батасы бар.
Атасы мылтық атқанның, баласы оқ жонар.
Алпыстағы атаңды жыққанша, алтыдағы атанды жық.
Негізгі ойды түйіндеу
Бұл мақал-мәтелдер қазақ дүниетанымындағы ең өзекті ұстанымды қайталайды: ата-анаға құрмет — тәрбиенің бастауы, ал бала — шаңырақтың берекесі мен болашағы.