Тілегі сенде, келінжан
Той кітабынан
Беташар: келіннің жаңа өмірге қадам басуын айшықтайтын дәстүр
«Уа, әлеумет! Енді беташар тыңдайық!» — тойдың ең әсерлі сәттерінің бірі осылай басталады. Жаңа түскен келінді көпшілікке таныстыру беташар арқылы жүзеге асады: бұл рәсім жасалмайынша, келінді көптің алдына шығару дәстүр бойынша лайық саналмаған.
Рәсімнің өту тәртібі
Беташарға тойға жиналған туыс-туған түгел қатысады. Жас келіннің екі жағында екі көргенді келін тұрып, салтанаттың жөн-жоралғысын ұйыстырады. Жыр айтушы жігіт домбырамен беташар жырын төгіп отырып, келінді қайын жұртымен таныстырады: атасы, енесі, жақын-алыс ағайындары аталған сайын келін сәлем салады.
Негізгі ұғымдар
- Сәлем салу
- Келіннің үлкендерге құрмет көрсетуі; аты аталған адамға иіліп амандасуы.
- Көрімдік
- Сәлемге разылық білдіріп, берілетін сый-кәде; дәстүрдің көңіл көтерер өзегі.
- Беташар жыры
- Әзіл мен өнеге, тілек пен таныстыру тоғысқан суырыпсалма жыр; көптің көңілін көтеріп, тойдың шырайын ашады.
Бет ашатын жігіттің міндеті
Бет ашатын жігіт ән-жырды желдіртіп, жұрттың көңілін көтере айтуы керек. Ол көбіне: «Келін келді көріңіз, көрімдігін беріңіз…» деп бастап, әр адамға лайықты әзіл-қалжыңды араластыра отырып, көрімдік сұрап, көпті күлкіге қарық қылады.
Мағынасы
Беташар — тойдың басы әрі сәні. Ол жас келіннің жаңа ортаға ресми түрде қабылданып, жаңа өмірге бет бұрғанын білдіретін салтанатты, көркем дәстүр.
Беташардан үзінді (Қонысбай Әбілев)
Кіріспе тілек
Домбырамен басталатын салтанатты үн
Құлағың сал, көпшілік,
Домбыраны қолға алып.
Жүректің тереңінен,
Тебірене толғанып.
Беташарға қам жасап,
Әсем жырды толғайық.
Қадам басты екі жас —
Ақ тілекті жолға анық.
Атасы мен анасы
Айналады толғанып.
Той тамаша басталды —
Куә соған бол, халық!
Қуаныштың қадірі
Шын көңілден қуанып,
Шаттанғанға не жетсін!
Ақ көңілден лебізді
Ақтарғанға не жетсін!
Сыйластығын көңілдің
Сақтағанға не жетсін!
Той біткен соң риза боп
Аттанғанға не жетсін!
«Келін ойдан шықты» деп
Мақтанғанға не жетсін!
Көпшіліктің үміті
Ақталғанға не жетсін!
Келінге демеу
Басқа орманның бағында,
«Шетім» деме, келінжан.
Қай ортаға төл етіп
Түстім деме, келінжан.
Айдынынан айырылған
Құспын деме, келінжан.
Қай өзеннен енді су
Іштім деме, келінжан.
Не боларын кім білген
Істің деме, келінжан.
Торғай туралы толғау
Өңірдің рухы мен тарихына ишара
Ахаң менен Жахаңның
Елі болған — бұл Торғай.
Әбдіғапар, Әлидей
Ері болған — бұл Торғай.
Амангелді, Кейкінің
Жері болған — бұл Торғай.
Ән мен жырдың қашанда
Кені болған — бұл Торғай.
Талай-талай тарихқа
Желі болған — бұл Торғай.
Таңатқан палуан Нұрқанның
Төрі болған — бұл Торғай!
Қадіріне елінің
Жете алғайсың, келінжан.
Жаңалыққа бірден-ақ
Бет алғайсың, келінжан.
Талай сыннан сүрінбей
Өте алғайсың, келінжан.
Қызуы мол ошақтан
От алғайсың, келінжан.
Жүрегіңнің жылуын
Қопарғайсың, келінжан.
Ел-жұртыңды ырза қып
Бата алғайсың, келінжан.
Жас отаудың бүгінгі
Тірегі — сенде, келінжан.
Атаң менен енеңнің
Жүрегі — сенде, келінжан.
Жиналған мына халқыңның
Тілегі — сенде, келінжан.
Ертеңгі тарар ұрпақтың
Легі — сенде, келінжан.
Әкеге қатысты өсиет
Артымда әкем қалды деп
Күйзеліп іштей налыма.
Қинала көрме, келінжан,
«Үйіме барып келем» деп,
Әкемнің жүзін көрем деп
Жүдей көрме, келінжан.
Қаншама жыл білім жинаған —
Жазушы, ақын әрі ұстаз.
Таланты бойға сыймаған,
Сегіз қырлы, бір сырлы,
Ортасында сыйлы адам,
Алысқа кеткен атағы.
Дуалы аузы баталы
Азамат қып өсірген
Алты бірдей ботаны —
Бар байлығы баласы.
Дүние артық жимаған.
Сол үшін де халқы оны
Көтеріп көкке сыйлаған.
Қайын атаң да, әрі әкең —
Секеңе жаса бір сәлем.
Енеге қатысты өсиет
Артымда анам қалды деп,
Жанарын жасқа малды деп
Қинала көрме, келінжан.
«Үйіме барып келем» деп,
Анамды күнде көрем деп
Жүдей көрме, келінжан.
Анаңдай етіп сыйласаң —
«Қызымдайсың» тең деген.
Сөздерің шықса бір жерден,
Қиындық қалмас жеңбеген.
«Келінім болдың» дегенде
Өз құлағына өзі сенбеген.
Көңілге кірбің түскенде
Ақ пейілмен емдеген,
Қисық тісті түзетіп
Ақылымен жөндеген.
Мінезі жібек, жайдары —
Самалды күндей майдағы.
Сабырменен салмақты,
Бітірген ісін ойдағы —
Тұрсын сынды енеңе,
Келінжан, жаса бір сәлем!
Ел-жұртқа сәлем
Тойға келген қауымға ілтипат
Қызмет етіп халқыңа —
Мойныңда парыз өтелген.
Керек кезде тайсалмай
Нардың да жүгін көтерген,
Аталы сөз айтуға
Топқа бір түсіп төселген.
Соңдарынан сеніммен
Елінің бүкіл көші ерген —
Осы күні осында отырған
Азаматтарға бір сәлем.
Жеңгелерге
Шеттерінен ақ көңіл,
Жүздері гүлдей жайнаған.
Құлақтағы жалғыз сырғасын
Көрімдік етіп сыйлаған,
Мінезі қандай биязы —
Көркіне көзі тоймаған.
Жанында тұрған ағайдың
Аяғын басып ойнаған —
Жеңгейлерге бір сәлем!
Қайын інілерге
Жарғақ шалбар борбайда,
Мойынға гитара асынған.
Сұлу көрсе сұқтанып,
Күшіне қуат қосылған.
Жалбырап ұзын шаштары,
Кездесе қалса тосынан —
Сондай бір сәтте түрінен
Көрген бір адам шошынған.
Қайын інілерге бір сәлем!
Қайын сіңлілерге
Ұйқысы қанбай оянбай,
Жұмысқа ерте бармаған.
Той болса бұрын жиналып,
Кешігіп одан қалмаған.
Секіріп-қарғып билесе,
Тұрған жері шаңдаған.
Қолдары босай қалғанда
Өзіне серік таңдаған —
Қайын сіңлілерге бір сәлем!
Көпшілікке
Қуанышты бөлісіп,
Шаттықтан жайнап түлеген,
Ақ көңілден қашанда
Сендерге бақыт тілеген,
Жақсы болсаңдар қуанып,
Төбесін көкке тіреген.
Жапырағы жайқалған,
Тамыры терең бір емен —
Көпшілікке бір сәлем!
Қорытынды ой
Беташар — құр рәсім емес, ол таныстыру, тәрбие, әзіл және ақ тілек тоғысқан үлкен мектеп. Келіннің жаңа шаңыраққа сіңісуі де, көптің көңілін бір арнаға тоғыстырған тойдың сәні де — осы жырлы дәстүрдің өзегінде.