Әуезовтің үлкен суреткерлік шеберлігінің терең ашылып көрінетін айқын тұсы - адам кескіндерін бейнелейтін шақ
Мұхтар Әуезов — Алаш қайраткерлері арасынан коммунистік террордан аман қалып, ұлттың рухани аманатын көркем әдебиетте толық қалдырған бірегей тұлға. Бұл аманат ең әуелі оның басты туындысы — «Абай жолы» роман-эпопеясында жүзеге асты.
Жазылу ниетінің кеш пісуі
Әуезовтің өз айтуынша, ол қырықтан асқанға дейін Абайдың өмірі мен туған ортасы туралы көлемді шығарма жазуды нақты жоспарламаған. Абай өлеңдерін бастыру, ғұмырбаян жасау, зерттеу еңбектер жариялау ісін романға барар жол деп есептемеген. Сондықтан үлкен идея әбден пісіп-жетілген шақта қажетті уақыттың өтіп кеткеніне өкінгені де бар.
Дегенмен, ел ішінде әлі де мол естелік сақталған еді: Абай дәуірінің сан қырлы сырлары мен тартыстары, нақты оқиғалар мен аңыз-әңгімелерді жезтаңдай, ескі көз, құйма құлақ адамдар бірде саф қалпында, бірде мың құбылтып жеткізді. Абайдың мінезін жақсы танытатын жақындары да бар болатын: жары Әйгерім, ұлы Тұрағұл, інісі Шәкәрім, шәкірттері Көкбай, Қатпа, Баймағамбет және басқалар.
Тарихи дәлдік пен көркем қиялдың арақатынасы
Роман жазушылық мақсатқа орай өмірлік деректерді қажет жерінде өзгертіп, кей орайда жаңа кейіпкерлер мен оқиғаларды ойлап табу арқылы жасалған. Мысалы, ел аузындағы әңгімелерде Қамқа мен Қодар нәпсі үшін қылмысқа барған делінеді; Абайдың Ділда, Әйгерім, Еркежанмен байланысты отбасылық тағдыры да тарихи шындықпен сабақтас; ал Дәрмен бейнесі нақты өмірдегі бір адамға дәлме-дәл келмейді.
Осы көркемдік еркіндік Әуезовке қазақ тілінің психологияны, әлеуметтік қайшылықтарды ашудағы орасан байлығын толық іске қосуға мүмкіндік берді. Роман бұрынғы шығармаларындағы әуен-сарындарды жалғастырып қана қоймай, оларды тереңдетіп, жаңа сападағы көркем ой мен кемел бейнелерге айналдырды.
Негізгі ұстаным
Тарихи материалға сүйене отырып, қатал реализм мен әсемдік талғамын қатар ұстайтын көркем жүйе құру.
Нәтиже
Қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтерген, жанр талаптарына толық жауап беретін эпикалық тарихи роман.
Эпопея көлемі және уақыт ағыны
Төрт томдық эпопея қазақ қоғамының шамамен жарты ғасырлық әлеуметтік, тұрмыстық, отбасылық болмысын айқын әрі адал бейнелейді. Оқиғалар жыл мезгілдерінің бәрінде, тәуліктің әр сәтінде, күн-түн демей үздіксіз қозғалыста өтеді.
Аталар буыны — Құнанбайлар өмірінің соңғы кезеңі; орта буын — Абайлар ғұмырының негізгі бөлігі; жаңа буын — Әзімбайлар өмірінің бел ортасы; жас толқын — Рахымдар өмірінің басы: бәрі тіршілік керуеніндей бір-бірімен жалғасып, дария толқындарындай сабақтас көрінеді. Бұл кең ағыс романның өзегінде жақсылық пен жамандық, махаббат пен өшпенділік, әділет пен зұлымдық шайқасын мәңгілік сипатқа шығарады.
Кеңістік: Шыңғыстау және тіршілік географиясы
Романдағы негізгі тартыстар өтетін орта — тобықты рулары мекендеген Шыңғыстау өңірі. Көрші елдер (қаракесек, уақ, керей, матай) көбіне авторлық баяндауда, кейбір дау-дамай үстінде ғана аталады. Ал Шыңғыстаудың ішкі-сырты, Хан, Орда, Машан, Доғалаң, Семейтау секілді биіктер; Шаған, Ащысу, Қарауыл, Бақанас, Ертіс өзендері; күзеу, көктеу, жайлау, қыстаулар — бәрі де алақанға салғандай көркем суретке айналады.
Көшпелі өмірдің негізгі «қатынасы»
Бұл кеңістіктің басты қатынас-құралы — ат. Көп ретте кейіпкерлер ат үстінде көрінеді: ат пен адам бір тұлға іспетті. Жалғыз жолаушы сирек; қатал далада топтасып жүру — тіршілік шарты. Аттың жасы, түсі, жүрісі, ер-тұрманы, мінезі, аяң мен желіс, шабыс пен жорға — бәрі әр ситуацияға сай дәл суреттеледі.
Отарлық билік және қала кеңістігі
Көшпелі өмірдің көбесі сөгіліп, қазақ елі патша өкіметінің отарлық қысымына түскен шақта бекіністер мен қалалар салынып, биліктің түп қазығы сол шаһарларда қағылады. Сондықтан қырда басталған дау мен бітімсіз күрес түптің түбінде ұлық кеңсесіне барып тіреледі: соңғы шешім сол жерде шығарылады. Осы себепті романдағы көптеген оқиғалар Қарқаралы, Семей, Алматы қалаларында өтеді. Әсіресе, Семей — Абайдың бала күнгі оқуын, кейінгі білім ізденісін, әділет қуған сәттерін, дос тапқан кезеңдерін еске салатын маңызды мекен.
Абайдың өсу жолы: жан жарасынан саналы күреске
Жазушы өмірдің табиғи ағысын, уақыттың ілгері жылжуын көрсетеді: Абайдың он үш жасынан бастап дүниеден өткеніне дейінгі қырық алты жыл ішінде оны қоршаған ортадағы оқиғалар бірінен-бірі туып, өрістеп, тарамданып, асқынып, кейде үзіліп, қайта жалғасып отырады. Осы арнада жүздеген, мыңдаған адамдар тағдыры шешіледі: жас шынар гүлдейді, кәрі бәйтерек құлайды.
Романның алғашқы беттерінен-ақ қатал шындық сезіледі: қаладағы оқуын үзіп, он үш жасар баланы қырдағы күрес майданына еріксіз салған әке әрекеті — зорлықтың бір түрі. Қодар–Қамқа трагедиясынан кейін Абайдың ішкі күйзелісі тән жарасы ғана емес, жан жарасы ретінде ашылады. Сол сұмдықтан соң ол үлкендердің әрекетіне шошына қарап, бірте-бірте әлеуметтік әрі философиялық астарды ұғына бастайды; әуелгі үнсіз қарсылық ішкі наразылыққа, ал ол саналы күреске ұласады.
Абайдың азамат, қайраткер ретінде толысуы — ақындық дарынының бүр жарып, гүлдеу үдерісімен қатар өрбиді. Шығыс пен Батыс әдебиеттеріне қатар бойлаған, халықтың сөз қазынасын жадында ұстаған Абай тұлғасының шығармашылық психологиясын Әуезов терең бейнелейді.
Қайшылықтар жүйесі: бір шаңырақтан — мәңгілік майданға
Әуезов кейіпкерді жақсылық пен жамандықтың қақтығысында сынауды ерекше өнімді тәсіл ретінде қолданады. Бір шаңырақ астындағы кереғарлықтың өзі көп нәрсені аңғартады: жылы сөз айтпайтын қатал әке; мейірім төгетін әже мен ана; жаттай жауығатын аға; қыңқ етпейтін іні; ата дәстүрімен қосылған, құшағы суық әйел — бәрі бір үйдің ішіндегі қарама-қарсы психология.
Бұл кереғарлық сыртқы ортада одан әрі ұлғаяды: кеше ғана тізе қосқан Құнанбай мен Бөжей бүгін Ырғызбай мен Жігітекті жауластырып, кісі өліміне дейін барады. Бұл тек күншілдік емес, тіршілік қамы, қоныс кеңейту, жер үшін күрес. Түптеп келгенде, мұндай тартыс — әулет пен әулетті, ұрпақ пен ұрпақты, ел мен елді қақтығыстыратын адамзатқа ортақ мәңгілік майданның бір көрінісі.
Көшпелі мәдениет: салт, құқық, мораль, өнер
Шығарма көшпелі қазақ өмірінің этнографиялық, тұрмыс-салттық, сенім-нанымдық, құқықтық, әскери-саяси, адамгершілік-моральдық көріністерін кең әрі дәл қамтиды. Сонымен бірге айрықша ықшамдылық, көркем жинақылық бар: белгілі бір салт толық ашылған соң, сол ситуацияға қайта-қайта оралмайды.
Мысалы, адамға ас беру, жылын күту, азалы үй тігу, ат тұлдау, қаралы көш жүргізу, дауыс айту, көрісу дәстүрлері Бөжей өлімі тұсында кең бейнеленіп, кейін қайталанбайды. Әншілік, серілік, аңшылық, саятшылық, құсбегілік секілді өнерлер де жеке тарауларда мақсатты түрде суреттеледі.
Портрет жасау шеберлігі және кейіпкерлер галереясы
Әуезов шеберлігінің айқын қыры — адам кескінін беруі. Кейіпкер алғаш сахнаға шыққанда оның сыртқы пішіні құр тізіммен емес, қимыл үстінде, көңіл күйімен қабаттаса тірі қалпында танылады. Қырағы көз әр түрлі әулет пен мінезді жазбай таниды: нәтижесінде бір-біріне ұқсамайтын ондаған реалистік портрет жасалып, тұтас көрме түзілгендей әсер қалдырады.
Әйелдер бейнесі
Тоғжан, Қуандық, Салтанат, Әйгерім, Үмітей, Керімбала, Нұрғаным, Мағыш, Мәкен — әрқайсысы бөлек нұрлы мінез, бөлек тағдыр.
Азаматтар мен ерлер
Базаралы, Балағоз, Оспан, Дәрмен, Әбіш — қимылы ірі, ерік-жігері мығым, замана дауылына қарсы тұрар тұлғалар.
Билер мен жуандар
Бөжей, Оразбай, Әзімбай — қат-қабат билік психологиясын, тартыстың қаталдығын танытатын кесек образдар.
Осы қалың шоғырдың бір тұғырында — Құнанбай, бір тұғырында — Абай. Бірі қаттылық пен зорлықтың, екіншісі адамгершілік пен әділет-мархабаттың бейнесіндей көрінеді. Екеуінің де үй ішінде, көпшілік ортада, далада, ат үстінде, ойға батқанда немесе ашуға мінгенде қабылдаған шешімдері мен билік айту сәттері көз алдыңа толық келеді.
Махаббат әлемі: сұлулық мұратының көркем арнасы
Романдағы ең ірі сезім ағыстарының бірі — махаббат. Ол алуан бояумен, әуез-сарынды ырғақпен, ішкі толқынмен беріледі. Абайдың Зере мен Ұлжанға, бауырларына, достарына, балаларына деген ыстық ықыласы адамгершілік биігінен көрінсе, ғашықтық сырлар мен махаббат әуездері жазушының ерекше шабытпен бейнелеген психологиялық әлемі ретінде жарқырайды.
Табиғатынан сезімтал, рухы таза, бала күнінен халық әдебиеті мен шығыс поэзиясына сусындаған жас Абайдың сұлулыққа құлауы — Тоғжанмен танысуымен түйіседі. Бұл — романтикалық, асқақ, жанды махаббат. Жазушы бірде Абайдың, бірде Тоғжанның ішкі монологтары арқылы сол күйді жас ғұмырдың салтанат жырына айналдырады. Астарлас сарындар Ләйлі–Мәжнүн, Қозы–Баян, Татьяна–Онегин секілді әлемдік ғашықтық хикаяларымен үндесіп жатады.
Бұл арнаның кейінгі жалғасы ретінде Әмір–Үмітей, Әбіш–Мағыш, Дәрмен–Мәкен хикаялары, сондай-ақ Базаралы мен Нұрғаным арасындағы сыйластық пен сүйіспеншілік айрықша әсер қалдырады.
Роман композициясы: тараулар гармониясы
Әуелде алғашқы екі кітап «Абай», үшінші кітап «Абай аға» аталып, кейін төрт кітаптың тұтас атауы «Абай жолы» болуының өзінде мегзеулі мән бар. Тарау аттарының символдық мағынасын алғаш аңғартқандардың бірі — Ғабит Мүсірепов. Шығарманы орыс тіліне аудару кезінде тарау аттарын өзгерту ұсынысына автордың үзілді-кесілді келіспеуінің де салмақты негізі болған.
Тараулар саны мен құрылым
- Бірінші кітап: 7 тарау — «Қайтқанда», «Қат-қабатта», «Жолда», «Шытырманда», «Бел-белесте», «Өрде», «Қияда».
- Екінші кітап: 7 тарау — «Тайғақта», «Жайлауда», «Еңісте», «Оқапта», «Асуда», «Тарауда», «Биікте», әрі бір эпилог.
- Үшінші кітап: 6 тарау — «Абай аға», «Кек жолында», «Қарашығын», «Өкініште», «Қақтығыста», «Қоршауда».
- Төртінші кітап: 6 тарау — «Түн-түнекте», «Құз-қияда», «Қапада», «Қастықта», «Шайқаста», «Жұтта», әрі бір эпилог.
Алғаш қарағанда ұшан-теңіз болып көрінетін бұл көлемнің ішкі құрылымында ықшамдылық пен үйлесім заңдылықтары қатаң сақталған: әр тарау мен бөлім жеке көріністерден құралып, тұтас арналы композицияға қызмет етеді. Әр кейіпкердің де көркемдік міндеті, идеялық салмағы бар: біреулері роман бойы толымды ашылса, біреулері жеке эпизодтарда ғана жарқ етіп көрінеді — бұл да өмірдің өз заңына жақын.
Қорытынды ой
«Абай жолы» — көшпелі қазақ әлемінің ішкі логикасын, отарлық қысыммен ұштасқан әлеуметтік қозғалысын, адам мінезінің мың сан шарпысуын кең тыныспен ашқан ұлы эпопея. Мұнда жеке тағдырлар ғана емес, уақыттың өзі — тірі кейіпкер. Сол себепті роман оқырманды эстетикалық ләззатқа бөлеп қана қоймай, ойға жетелейді: мәңгілік тартыстардың ішінде адамдық биіктің қайдан табылатынын қайта сұратады.