Егінді, шалғынды бейсауат баспайды
Табиғатты қадірлеу туралы тыйымдар мен ұғымдар
Қазақ дүниетанымында табиғатқа құрмет — күнделікті әрекеттен басталатын тәрбие. Су, жер, ағаш, құс-құмырсқаға қатысты тыйым сөздер мен нанымдар адамды ұқыптылыққа, жанашырлыққа, жауапкершілікке баулиды.
Жер мен өсімдікке құрмет
- Егін мен шалғынды бейсауат баспайды: обал болады.
- Көкті жұлуға болмайды: «Көкті жұлсаң, көктей соласың» деп жамандыққа жориды.
- Өсіп тұрған ағашқа балта тигізбейді. Отқа көбіне қураған ағашты, малдың тезегі мен қиын пайдаланады.
Су мәдениеті
- Суға дәрет сындыруға болмайды: суды басқалар да пайдаланады.
- Суға түкірмейді: ол суды қайта ішуге тура келуі мүмкін.
- Ағын судың бағытын бұрмайды. «Судың да сұрауы бар», «Аққан су арнасымен ақсын», «Бидің жолы ақ, судың жолы сара» деген сөздер осыны меңзейді.
- Қара суды сапырмайды (суды лайламайды).
Құсқа қатысты тыйымдар
Құстардың ұясын бұзбайды: «қарғысы тиеді, кесепаты үй ішіне тиеді» деп сенген.
Торғайдың жұмыртқасын шақпайды: бетке шұбар түсуі мүмкін деп ырымдайды.
Аққу киелі құс саналғандықтан, оны атуға да, құс салуға да болмайды.
Қыран құстарды атпайды: киесі тиеді деп сақтанған.
Киіз үйдің шаңырағына қарлығаш ұя салса, балапандары ұшып кеткенше көшпейді. Қарлығашты адамға дос деп біліп, ұясын бұзбайды.
Байғызды киелі құс деп танып, оны ұстамайды.
Үкіні де ұстамайды. Егер ұстаған жағдайда, үкісін (қауырсынын) алған соң, бір тойдырып, қайта босатып жібереді.
Жапалақ пен жарқанатқа тимейді: «қарғысы қатты» деп ырымдайды.
Жәндік, бауырымен жорғалаушы және аң-құсқа жанашырлық
- Құмырсқаның илеуін бұзбайды: үй ішіне кесепаты тиеді деп тыйым салған.
- Бақаны өлтірмейді: «жаңбыр жауады» деп ырымдайды.
- Жылан үйге кірсе, өлтірмей, басына ақ құйып шығарады.
- Жолбарыс пен аюды көп ауламайды: оларды «аң иесі» деп қадірлеген.
- Жабайы аңды үнемсіз ауламайды: қажетіне қарай ғана алып, қалғанының өсіп-өнуіне жағдай жасайды.
Ой түйін
Бұл тыйымдар — қорқыту үшін емес, табиғатты бүлдірмей, ортақ игілікті сақтау үшін қалыптасқан өмірлік тәртіп. Су көзін былғамау, құстың ұясын бұзбау, жасылға зиян келтірмеу — бүгінгі экологиялық мәдениетпен де үндес құндылықтар.