Әділ билік
Қалыңмал дауы және әділ сөздің салмағы
Қартамбай қарт баласына қыз айттырып, қалыңмалын түгел төлеп, таяуда келін түсіремін деп үміттеніп отырған кезде, қыз өзі сүйген біреумен қашып кетеді. Қартамбай алған қалыңмалды қайтаруды талап еткенде, құдасы Кірбас: «Қараптан қарап отырып, төлеу төлеймін бе?» — деп, жуытпай қояды.
Кірбас ырық бермеген соң, Қартамбай істі билер талқысына салмақ болып, атақты билерді жинап, Қасен қазіретті де қатыстырып дауға кіріседі. Жабай шешен Айтуған бидің он жеті жастағы баласы Киікбайды ертіп келеді. Көпшілік шариғат пен қазақ жолын қатар ұстап, әділ төрелік айтады деп сеніп, Қасен қазіретті төбе би етіп сайлайды.
Қасен қазіреттің тоқтамы
Сөз қазіретке тигенде ол: «Қолдан ризалықпен берілген қалыңмал қайтарылмайды. Ал екі жаққа да обал болмас үшін, Қартамбай малының тең жарымы қайтарылсын» — деп түйін жасайды.
Киікбайдың уәжі: әділдікке күмән
Осы биліктен кейінгі аз ғана кідірісті пайдаланып, Киікбай жас та болса, саңқылдап сөйлеп кетеді. Қазіреттің шешімін сынға алып, әділдіктің атымен айтылған сөздің өз құлқынын көздеуге айналып кетуі мүмкін екенін қадап айтады. Жұрт ду күлгенімен, бұл күлкіде мысқыл да, мойындау да бар еді.
Киікбайдың сыны (үзінді)
Көп екен ғой қазіреттің көргені,
Алла атымен айтар деген әділдік,
Зайғы болды жақсылардың сенгені.
Шариғатты белдемеден бір басып,
Ғұламамыз өз құлқынын көздеді.
Тура билік бере алмай қазірет,
Айқындалды мықтап нәжіс езгені.
Көпшілік енді дау төрелігін Киікбайға жүктейді. Киікбай болса, сөзді жауапкершілікпен бастап, төреліктің ауыр салмағын өз мойнына ала сөйлейді.
Киікбайдың билігі
Әлімше сөйлеп көрейін,
Дау төресін берейін.
Төре әділ болмаса,
Қазіретке өлейін.
Кірбасқа айтқаны
Кешірімді бол, құдаң Қартамбаймен араны ушықтырма. Қалыңмалды қайтар, әйтпесе дау тоқтамайды. Қызыңды «екі сатпа», аярлыққа ұрынба.
Қартамбайға айтқаны
Қалыңмал қайтарылмай қалмайды. Бірақ тарту-таралғы кері берілмейді: ол «қыз құнына» жатпайды, сол уақыттың жарасымы.
Киікбай тоқтамын аяқтағанда: «Осы айтқан шешімге қайсысыңның таласың бар?» — дейді. Жұрт: «Талас жоқ», «Әділ билік», «Қара қыл қақ жарылды» — деп шуласады.
Сол күннен бастап Киікбай деген есімге «би» деген ат қосылған екен.
Жол үстіндегі сөз сайысы: «Бақ» деген не?
Киікбай шешен қаңтар айы қарсаңында Батыс Қазақстан еліне ілігіне бара жатып, көрбілте жолда байқамай басқа соқпаққа бұрылып кетеді. Жол қарап жүргенде сол елдің атақты ақсақалдарының бірі кезігіп, әжуалап: «Бір нәрсеңді жоғалтқансың-ау, бейбақ, табасың ба?» — дейді.
Қысқа да нық жауаптар
Киікбай: «Көрмеген жердің ой-шұқыры көп» — деп қана қояды.
Ақсақал: «Кімнің баласысың?»
Киікбай: «Білсең — әкемнің, білмесең — халықтың баласымын».
Ақсақал ауыр сөзге бұрғанда, Киікбай: «Олақ сұраққа — шолақ жауап. Арамзалыққа барма, ақсақал. Дәл кімнің баласы екеніңізді анаңыз ғана біледі» — деп, тоқтатады.
Ақсақал енді райынан қайтып, «сөйлей түс» дегенде Киікбай сөздің қалай айтылатынын тізіп береді: кім біліммен, кім көлгірлікпен, кім батырлықпен, ал кім надандықпен сөйлейтінін ажыратып көрсетеді. Сөздің салмағын сезінген ақсақал сасып қалып, ақыры: «Сен Айтуғанның баласы Киікбай емессің бе?» — дейді.
«Бақ» туралы тартыс
Ақсақал: «Бақытың өсіп келеді» — дегенде, Киікбай: «Бақ екі түрлі. Қайсысын айтып тұрсыз?» — деп сұрайды.
Ақсақалдың түсінігі
Патшадан алған шен болса,
Төрелерімен тең болса,
Шөбі шүйгін бел болса,
Ортаймайтын көл болса,
Өзіңнен туған ұлдарың
Жеке-жеке ел болса —
Міне, осы — бақыт.
Киікбайдың жауабы
Патшаның шені — өткінші; байлық — бір жұттық; шүйгін дала — бір оттық. Сатып алған «бақыт» баянсыз. Нағыз бақ еңбектіге бітеді, ғұмыр адамды үйретіп, данышпан етеді, ал жақсы қасиет «сүтпен кіріп, сүйекпен кетеді».
Киікбайдың өз бақыты
Ақсақал: «Сонда сен дүниеден безгенсің бе?» — дегенде, Киікбай: «Жоқ, толып-талықсып тұрмын» — дейді. «Соныңды айтшы» деген сұраққа ол:
Ақылым — атам, білімім — бұрынғы бабам.
Салтанатым — сабырым, сүзгіден өткізіп сөйлейтін сөзім.
Нан табарым — нарым.
Жанашырым — анам мен жарым.
Бақытым — балам.
Бұл — менің толғаным, армансыз болғаным.
Еш нәрсеге алаң емеспін. Бұдан басқаны өзім де тілемеймін.
Осылайша олар қош айтысады. Жол үстіндегі бір ғана сөз сайысы — биліктің де, бақтың да өлшемін таразылаған тағылым болып қалады.