Тайкелтірдің әкесі - Айдабол би
Айдабол бидің ұлы
Тайкелтірдің әкесі — Айдабол би. Ел аузында Тайкелтірге би атағын оның тапқырлығына, өткір тіліне және турашылдығына разы болған Төле би бергені жайлы аңыз айтылады.
Бала күнгі тағдыр мен алғашқы сын
Тоқалдан туған Тайкелтірді бәйбішеден туған бес ағасы жеті жасынан-ақ қозыға, кейін қойға, түйеге салып, үнемі кемсітумен ұстайды.
Бір күні Тайкелтірдің тайлағы жоғалып, оны іздеп Шу бойын бойлай жүріп, кездейсоқ Төле бидің үйіне келеді. Бала сәлем береді:
Тайкелтір: Ассалаумағалейкум!
Төле би: Уағалейкумсалам, балам. Жоғары шық! Кімнің баласысың?
Тайкелтір: Айдаболдың баласымын.
Төле би: Атың кім?
Тайкелтір: Тайкелтір.
Төле би: Апырай, ә! Айдабол сынды адамның баласына тәуір ат таба алмағандай, болмаған атты қойғаны несі екен?
Тайкелтір: Ата, әкем атымды: «Жақсы ұл болса, атаға атақ-абырой, ат келтірсін; жаман болса, тай ғана келтірсін» деп қойған ғой.
Тайкелтірдің жауабы Төле биге ұнап: «Үйіме қонып, әкеңнің сыбағасын жеп кет» дейді.
Төрде отырған ақсақалдар баланың ықыласына қызғанышпен қарап, оны қағытып: «Малға бата бер», — дегенде, Тайкелтір тосылмай, суырыпсалма сөзін айтады.
Суырыпсалма бата-жауап
Сыбағама келді құлын,
Қалдырмай ас дәмін.
Ақсақалдар тойынсын,
Шығармасын үнін.
Бала деп мені басынбай,
Байқап бассын жымын.
Құртқа жас қашан да азық,
Сіздерге бұл құлын — сығым.
Әділдік туралы өсиет
Тайкелтір он бір жасында әкесінің әділ билік айтпағанына наразылық білдіріп, тура сөзін тайсалмай жеткізеді.
Бала тіліндегі ескерту
Қара шашың ағында,
Өлеріңнің шағында,
Әділ төре айтсаңыз,
Халқың сіздің жағыңда.
Әділдіктен кетсеңіз,
Босқа билер қағында.
Би қағынса көпшілік,
Қағады бастан бағыңды.
Жау санасып келмейді,
Алар бір күні жаныңды.
Көтерілсе көпшілік,
Отқа жағар тағыңды.
Құмырсқаға жем етіп,
Илеуге тастар тәніңді.
Негізгі ой
- Биліктің тірегі — әділ сөз және елдің сенімі.
- Әділдіктен ауытқыған би — қоғамның наразылығын өзіне шақырады.
Төле бидің бағасы және «би» атануы
Күндердің күнінде Тайкелтір атақты Төле бимен қайта кездеседі. Қасында жүріп, талай сынақтан өтеді, дау-дамайды бітіруге бірнеше рет араласады. Бала Тайкелтірдің тапқырлығына да, әділ билігіне де риза болған Төле би ақыры өз аузынан былай деп лебіз етеді:
«Енді бұдан былай сенің атың Тайкелтір би болсын».
Содан бастап оның атағы ел ішіне тарап, жұрт оны әділ би деп таныған деседі.