Депті Тоқсанға жолдасы
Тоқсан бидің әкесі — Жабай би, атасы — Қара би. Ел ішіндегі деректерге қарағанда, Жабай би көзі тірісінде: «Тоқсанға әкем Қара биден қалған билікті бердім», — деп өсиет қалдырған.
Киікбай биден бата алған Тоқсан би үш жүздің билері бас қосқан үлкен дауларда сарапқа түсіп, саңлақ атанған. Ауызекі әңгімелерде оның әділ сөзге тоқтап, тосылғанын мойындаған тұстары да кездеседі. Бұл — Тоқсанның сөз қадірін қастерлеген, ақыл-парасаты мол тұлға болғанын аңғартады.
Жұбату: Жаппастың қайғысы
Ел ішіндегі белгілі, беделді Жаппас деген қарияның жалғыз баласы ер жеткен шағында кенеттен қайтыс болады. Сүйеніші мен алданышынан айырылған Жаппас қайғыға батып, күннен-күнге жүдеп, төсек тартып қалады.
Бұл жайды естіген, жастайынан Жаппасты сыйлап өскен Тоқсан би көңіл сұрауға арнайы келеді. Үйдің босағасынан аттай бере, тоқтамай толғап айтады:
— Ей, Жаппас, көтер беліңді, жылатпа еліңді. Қас нардың қабырғасынан қол сөгілсе де елемес. Тағдырдың ісіне көнбейтін пасық адам сен емес. Өткен қайтып келмейді, өшкен қайтып жанбайды.
Тоқсанның аңқылдаған көңілі мен асыл сөзіне елең еткен Жаппас ақырын бас көтереді. Сөз арасында ол Тоқсан биді сынамақ болып: «Бұл қайғым қайтсем қалады?» — деп сұрайды.
— Ей, Жаппас, бұл қайғың — келелі бидің кеңесінде қалады, биік таудың төбесінде қалады, өзен-судың көбесінде қалады, қыран құстың қияғында қалады, жүйрік аттың тұяғында қалады, ұлы дүбір той-ойында қалады. Осы айтқанды орындамасаң — өле-өлгенше мойныңда қалады.
Құн дауы: Ізбасты бидің тосқауылы
Ерте заманда Арқадағы екі ауыл арасында жанжал шығып, дау ушығады. Ақыры Тоқсан бидің Доғалақ деген жалғыз ұлы қаза табады. Баласының құнын сұрауға Тоқсандың өзі аттанады.
Бұларды үйіне қарсы алған Ізбасты би құн сұраушылардың бетін қайтармақ болып:
— Құлағы жоқ шұнақ би, құйрығы жоқ шолақ би, екі рулы елді араздастыруға келдің бе?
Сонда Тоқсан би орнынан тұрып, уәжін қайырады:
— Құлағым жоқ болса — сұңқар шығармын. Құйрығым келте болса — тұлпар шығармын. Уа, ешкі егіз табады, ит сегіз табады, доңыз тоғыз табады. Сен тоғызыңмен толған екенсің, әбден қырсық болған екенсің. Сенің тоғызыңды аламын десе, тағдырдың шамасы жоқ па? Маған перзент берейін десе, баласы жоқ па?!
Расында, Ізбасты бидің тоғыз ұлы бар екен. Ол Тоқсанға орынсыз тиісіп қалғанын аңғарып, айыбын мойындайды. Өршіп тұрған дау бейбіт бітіммен тынады.
Түлкі дауы: әділ кесім
Көп кісі бір түлкіні қуып жете алмай, әуреге түседі. Ал Тоқсан қуып жетіп, түлкіні соғып алады. Үлкендер: «Түлкі біздікі, үлкендік жолымыз бар» — деп дауласады. Тоқсан түлкіні бергісі келмей, Қазыбек биге жүгінеді.
Еділден қашты бір түлкі,
Жайыққа дейін дем алмай.
Соңына ерген қанша жұрт,
Бәрі де қалды ере алмай.
Тастайын ба далада,
Түлкіні соққан мен алмай?
Жеті адам дауға жүгінген,
Қиямет-қайым болғанда,
Шерменде болдық, жүрмедік
Төресін әділ бере алмай!
Қазыбек би кесім айтып, түлкі Тоқсанға берілсін дейді.
Әбіл байдың қыздары: сөзден тосылу
Тоқсан би Әбіл байдың ауылының тұсынан өте бергенде, байдың үш қызы аптап ыстыққа шыдамай өзенге түсіп жатқанын көреді. Тоқсан би қыздарға бұрылып, өлеңмен тіл қатады:
Қамысы мына өзеннің қырық буын,
Естідім қамыс жақтан қыздың дуын.
Таң атпай ақшолақты суға салып,
Өзеннің бүлдірген аққан суын?
Сонда Әбілдің кенже қызы екі қолымен төсін басып тұрып, жауап береді:
Деген-ау, бұқа — буға, азбан — дуға,
Өзенді арамсынсаң, бетің жума.
Шешеңнің ұйытып қойған қатығындай,
Итаршы болғаның не ағын суға!
Тоқсан би сөзден тосылса да, қыздың тапқыр жауабына риза болады.
Тоқсан би мен Құнанбай
Омбыға айдалып бара жатқандағы сөз
Құнанбай аға сұлтан кезінде Бөжей, Байдалымен араздасып, Омбы қаласына айдалып бара жатқан жолда Керей елінің атақты биі Тоқсанның үйіне қонады. Түн бойы әңгімелесіп, ертеңіне атқа қонған Құнанбай жолға түскенде, Тоқсан би артынан дауыстап:
— Құнанжан, аттың басын қайта бұрма, өзің мойныңды бұр:
Тұманның арты жұт болар,
Тұмаудың арты құрт болар.
Заңдасып босқа не етесің,
Заңшылдың түбі сот болар.
Құнанбай да тосылмай, жауап қайырады:
— Тұманның арты жұт болып қайтер дейсің — қопада қоныс алған соң.
Тұмаудың арты құрт болып не қылар дейсің — Тәңірім шипа салған соң.
Заңшылдық түбі сот болып қайтер дейсің — алтынды пұттап алған соң.
Торқанның халі және Құнанбайдың мінездемесі
Құнанбаймен бірге Омбыға айдалып барған Тоқсан бидің туысы Торқан екі жылдан кейін қашып шығып, Құнанбайды паналап, аш-жалаңаш келеді. Құнанбай Абайды шақырып: «Торқанды тәрбиелеп, бақ», — дейді.
Абай: «Тәте, бұл адам сізге кім болады?» — дегенде, Құнанбай өлеңмен жауап береді:
Қажымас қате хан бола ма,
Таусылмас, табан таймас жан бола ма?
Бәйгеден қосқан сайын келсе-дағы,
Тұлпарда арықтаса сән бола ма?
Сөйтіп: «Бұл кісі — қиын күнде бірге қиналған жолдасым», — деп түйіндейді.
Қазыбек бидің сұрағы және Тоқсанның жауабы
Сексен мен Тоқсан әкелері қайтыс болған соң ақыл-кеңес сұрап, қартайған Қаз дауысты Қазыбек биге барады. Жөн сұрасып, мән-жайды ұққаннан кейін Қазыбек: «Бір-екі ауыз сұрағым бар, соған жауап беріңдер» — дейді.
Қазыбек бидің сұрағы:
- Күнде не парыз?
- Айда не парыз?
- Жылда не парыз?
- Ханға не парыз?
- Қарашыға не парыз?
Алдымен Сексен жауап бере алмай қалады. Сонда Тоқсан:
— Күнде бес уақыт намаз парыз.
Айда отыз күн ораза парыз.
Жылда құрбан шалу парыз.
Қарашыға ханды хан тұту парыз.
Қазыбек би разы болып, Тоқсанға өсиет айтады:
— Шырағым, тым жоғарылама — аспанға асыларсың.
Тым төмендеме. Орта бол.
Орта болсаң — әлі-ақ санатқа қосыларсың.
Тоймасқа құймасын бітер.
Болмасты болдырам деме — жасың бітіп болдырарсың.
Әке өсиеті және Киікбайдың тоқтамы
Сексен мен Тоқсанның билікке таласы
Қара бидің баласы Жабай би өлерінде екі ұлына: «Сексен, саған ерлігімді бердім; Тоқсанға әкем Қара биден қалған билікті бердім», — деп өсиет айтыпты. Әке өлген соң Сексен бұл өсиетке көнбей, билікке қызығып, Тоқсанды Киікбай шешенге ертіп барады.
Киікбай оларды тыңдап алып: «Бүгін бір жерге барып қоныңдар, ертең келіңдер, қазір қолым бос емес», — дейді. Ертеңіне қайта тыңдап, мынадай тоқтам айтады:
— Кеше бір жерге барып қон дегенім — Сексен, үлкендік істеп сабасына түсіп, әке өсиетін сыйлар деп едім. Бірақ айтқаныңнан қайтпайтын қатал екенсің. Ондай адам халықтың қамын ойлап, Қара бидей, Жабай бидей қара қылды қақ жарып билік айта алмайды. Әке — балаға сыншы. Әке өсиеті — әділ билік, оған менің қосарым да, аларым да жоқ.
Сексен ашуға булығып, сөзге келмей көшін бұрып, нағашылары — Наймандағы Бағаналы Бабырға қарай бет алады.
Киікбайдың артынан қуып айтқан толғауы
Намыстанған Киікбай тағат таппай, Сексеннің көшінің соңынан қуып жетіп, тоқтауға шақырып, ұзақ толғайды. Толғаудың түйіні — жат жерде «сұлтан» болғанша, өз еліңде «ұлтан» болуды, тәкаппарлықтан қайтуды еске салу.
Нақыл болып қалған өзек:
— Жатта сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
Ат үстінде үнсіз тұрған Сексен біраздан соң селк етіп, есін жиғандай болып: «Көшті кейін бұрыңдар», — дейді. Осылайша Жабайдың өсиеті орындалып, Тоқсан билікке араласып, Сексен елге бас болады.
Жабай бидің жұбату сөздері
Бірәнге айтылған көңіл айту
Қара қылды қақ жарған Қара бидің баласы Жабай шешен билік құрған шағында ауылындағы Бірән деген кісінің әйелі қайтыс болып, үш баласы жетім қалады. Жабай шешен қайғылы үйге барып, жұбату айтады да: «Қайғырма, бір айдан кейін қатын аласың», — деп, тіршіліктің де жалғасатынын меңзейді.
— Көшкен елге қошқар кездесер,
Қатыны өлгенге қалың сор кездесер.
Бай болатын жігітке — жақсы қатын, жүйрік ат кездесер.
Кедей болатын жігітке — жалқау қатын, ажалды мал кездесер.
Басы өспейтін жігітке — бедеу қатын кездесер.
Биік дөңнің үстіне шықпа — қайғы кіріп, ісің кетер.
Өгізді өрге салма — күші кетер.
Қайғы елу би, болыс пен хан, төренің де басына келер.
Жаңа қатын алғаннан кейінгі өсиет
Бірән қатын алған соң, «Қайырлы ұзағынан болсын» деп, Жабай биге қайта келеді. Сонда Жабай:
— Бала — үйдің базары,
Қыз — үйдің жасауы.
Жаңа түскен келіншек
Жақсы болса — мереке,
Жаман болса — келеке.
Атты айында мақта,
Қатынды жылында мақта:
Ол — үйретпеген бір үйдің асауы.
Үш жүздің дауы және Киікбайдың батасы
Жас бидің алғашқы үлкен сыны
Тоқсанның билігі таныла бастаған кезде, оны тәуірлер бас қосқан үш жүздің дауына шақырады. Ұлы жиында алғаш рет атақты билердің алдында сарапқа түсетін жас Тоқсан Киікбай атасына барып, ақыл сұрап, бата алады.
— Жалғыз жігіт би болмас. Жалғыз ағаш үй болмас.
Қас жақсының белгісі — жауға түссе күйзелмес.— Жолбарысша шабынба, бұрқылдама бураша, айғырша арқырама, текеше бақылдама.
Айтқан сөзің құрған қақпандай болсын, суықтығың оқпандай болсын.
Әділетсіздің жанын шығар.— Күле сөйлеп күңіренбе: сөзің зая кетер.
Зейінділікпен айтқан сөзің — зерделінің санасына жетер.
Тоқсан дауға барып, абыроймен оралады. Қайтар жолда: «Атаңа қандай сыйлығың бар?» — деген сөзге, ол: «Бір бесті ат, бір құнан қой, он бес теңге, бір қырмызы шапан», — дейді.
Киікбай ауыл шетінде күтіп отырып, келген Тоқсанды толғаумен қарсы алады. Тоқсан сыйын ұсынып еді, Киікбай да бата-тілегін беріп, риза болады.
Тоқсан бидің «екі рет жеңілген» жері
Тоқсан би қартайған шағында замандастарының бірі: «Сөзден мүдірген жеріңіз болды ма?» — деп сұрайды. Сонда ол: «Жас кезімде екі рет әйелден жеңілдім» — деп еске алады.
Бірінші тосылу: «Қабыл болған тілек»
Айттырылған қалыңдығына барғанында, жеңгелері үш қызды ертіп келіп, ішінен ажары кемдеуін «қалыңдығың» деп қалдырып кетеді. Тоқсан намыстанып, «алып кетіңдер» дегенде, қыз сабырмен бір ауыз сөз айтады:
— Қыз бала шариғатта тоғыз жасында, еркек бала он үш жасында балиғатқа толады. Сен де тілеген шығарсың «сүйгеніме қоса көр» деп, мен де тілеп едім. Сенің тілегің қабыл болмай, төрт жыл бұрын тілеген менің тілегім қабыл болыпты. Қабыл болған тілегімді өзгертпеймін.
Тоқсан би кейін: «Сол қайқы қара — мына отырған кемпір», — деп жанындағы бәйбішесін нұсқапты.
Екінші тосылу: «Ақыл қайда тұрады?»
Жесір қалған бір жеңгесіне сөз салмақ ниетпен қонып, төсек салынғанда: «Төсегіңді кең сал, ағаның іні мұрасы, ағамның орнына жатамын», — дейді. Сонда жеңгесі астарлы жауап қайтарады:
— Бір ауыл болады — боз төбелі үйі болады, қадірлі ақсақалы болады, сөзге тоқтайтын байсалды биі болады.
Бір ауыл болады — шошаңдаған биі болады, шошырайған үйі болады.
Байырқалы бидің ақылы басында болады.
Шолтаңдаған бидің ақылы астында болады.
Соның қайсысына жатасың — енді өзің біл.
Тоқсан би осыны да «екінші жеңілгенім» деп түйіндеген екен.