Қазақша рефераттар

Жануарларды сұрыптау

Мазмұны

  • Жануарлардың бағдарлануы
  • Жануарлардың дауысы
  • Жануарлардың жүзуі
  • Жануарлардың қорғаныш бейімділігі
  • Жануарлардың қыстап шығуы
  • Жануарлардың ұшуы
  • Жануарлардың қоныс аударуы
  • Жануарлардың ұйқысы
  • Жануарлар анатомиясы
  • Жануарлар биохимиясы
  • Жануарлар гистологиясы
  • Жануарлар эмбриологиясы
  • Жануарлар генетикасы
  • Жануарлар морфологиясы
  • Жануарларды сұрыптау
  • Жануарлар физиологиясы
  • Жануарлар экологиясы
  • Жануарлардың көне атаулары
  • Жануарлар туралы ертегілер

Жануарлар туралы жалпы түсінік

Жануарлар — тірі организмдер дүниесіндегі негізгі екі топтың бірі (екіншісі — өсімдіктер). Олар қозғалу мен сезінуге бейім тіршілік иелері және, негізінен, дайын органикалық қосылыстармен қоректенетін гетеротрофты организмдер.

Құрылысына қарай жануарлар біржасушалы және көпжасушалы болып екіге бөлінеді. Палеонтологиялық деректер олардың Жер бетінде балдырлар мен саңырауқұлақтардан кейін пайда болғанын көрсетеді; зерттеулер бойынша жануарлар тобының жасы шамамен 0,8 млрд жылдан аспайды (1998).

Эволюция және бейімделу

Жануарлардың дамуы қоршаған ортаның эволюциялық өзгерістерімен қатар жүрді. Эволюциялық өзгерістер көбіне сыртқы ортаға бейімделумен ұштасады. Мысалы, құрлық жануарларының арғы тегі су жануарлары болған деп саналады. Ал жаңа ортаға бейімделе алмаған түрлер бұрынғы тіршілік ортасында сақталып қалды.

Қазба қалдықтарын зерттеу нәтижелері бойынша қарапайым организмдер архей эрасында мұхиттарда 1–1,5 млрд жыл бұрын жасуша деңгейінде, хлорофилсіз, амеба тәрізді талшықтылар ретінде пайда болуы мүмкін деген болжам бар. Протерозой эрасына қатысты қабаттардан радиоляриялар мен фораминифералардың іздері, губкалардың қаңқалары, буылтық құрттардың түтікшелері, моллюскілердің бақалшақтары, тіпті буынаяқтылардың да қалдықтары табылған.

Жануарларда ас қорыту, қанайналым, жүйке жүйесі, сезім және жыныс мүшелері, тыныс алу және зәр шығару жүйелері жақсы дамыған. Дүние жүзінде жануарлардың 1,6 млн-ға жуық түрі және 17 типі бар.

Табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы

  • Азық-түлік пен өнеркәсіптік шикізат береді: ет, май, сүт, тері, жүн, бал, жібек, мүйіз, бақалшақ және т.б.
  • Ауыл шаруашылығы дақылдарын тозаңдандырады, топырақ түзуге қатысады.
  • Қоректік тізбекте басқа жануарларға азық қоры болады және органикалық заттарды ыдыратуға қатысады.

Жануарлардың өнімділігін арттыруды, тиімді пайдалануды және табиғи қорын сақтауды зоология және оның салалары зерттейді.

Тіршілік әрекеттері мен бейімделулері

Жануарлардың бағдарлануы

Бағдарлану — жануарлардың кеңістікте тіршілік ету қабілеті және белгілі бір экологиялық жағдайға бейімделуі. Оның негізгі түрлері:

  1. Оптикалық: көптеген жәндіктер полярланған жарық пен ультракүлгін сәуле арқылы бағдарланады.
  2. Химиялық: кейбір жануарлар қорегін немесе жұбын иіс арқылы дәл табады (мысалы, жібек көбелегінің аталығы аналығын 10 км қашықтықтан сезе алады).
  3. Акустикалық: жыртқыштар қорегін дыбыс арқылы табады (мысалы, жапалақ кеміргіштердің сыбдырын 15–20 м-ден аңғарады).
  4. Терморецепция: жылуды сезу арқылы бағдарлану (мысалы, қалқантұмсықты жыландардың тұмсығында жылуға сезімтал шұңқырлары болады).

Көптеген омыртқасыздар, жәндіктер, құстар және кейбір теңіз сүтқоректілері Жердің магнит өрісі арқылы, ал балықтар бүйір сызығы арқылы бағдарланады. Бұл құбылыстарды және оны қамтамасыз ететін мүшелердің құрылысын зерттеу ғылым үшін маңызды.

Жануарлардың дауысы

Жануарлар дауысы — бір түрге (кейде әр түрге) жататын даралардың бірін-бірі ажыратуы және түрлі күйін білдіруі үшін шығаратын дыбыстары. Бұл құбылыс көптеген жәндіктерге, балықтарға, құйрықсыз қосмекенділерге, кейбір бауырымен жорғалаушыларға, сондай-ақ барлық құстар мен сүтқоректілерге тән.

Дыбыс диапазоны көбіне 20 Гц – 20 кГц аралығында. Дыбыс тек «дыбыс аппаратымен» ғана емес, сондай-ақ балықтың торсылдағы, жүзбе қанаты, құстың құйрық қауырсыны мен қанаты, тұмсығы немесе аяқ-қолындағы арнайы құрылымдар арқылы да шығуы мүмкін.

Жануарлар сайрау, қорқу, айбат шегу, ашығу, сескену және жұптасу кезінде әр түрлі дыбыстар шығарады. Кей жағдайларда бұл дыбыстарды адамдар тәжірибеде пайдаланып, зиянкестерден бау-бақша мен егістікті қорғауға қолданады (мысалы, қараторғай дыбыстарын акустикалық әдіспен пайдалану).

Жануарлардың жүзуі

Жүзу — жануарлардың суда тіршілік етуге бейімделуінің бір түрі; ол шартты және шартсыз рефлекстер арқылы да қалыптасуы мүмкін. Кейбір жануарлар өмірінің көп бөлігін суда өткізеді, ал құрлық жануарлары көбіне кедергіден өту немесе суға кенет түсіп кету кезінде жүзеді.

Активті жүзу

Түрлі жүзу мүшелерін қозғау арқылы орындалады: қарапайымдар мен құрттар — кірпікшелерімен, шаянтәрізділер — мұртшаларымен, құстар мен ескекаяқтылар, сондай-ақ камшат пен құндыз — аяқтарымен жүзеді.

Пассивті жүзу

Дене мен құйрықты әр түрлі иіп-қозғау арқылы жүзеге асады (көптеген балықтар, құйрықты қосмекенділер, қосмекенділер дернәсілдері, жыландар, сүліктер және т.б.).

Сүтқоректілердің бірқатары суда өмір сүруге жақсы бейімделген: камшат, құндыз, жұпартышқан, су күзен, ондатр сияқты түрлерде саусақ араларында жарғақ болады, жүні су жұқтырмайды.

Жануарлардың қорғаныш бейімділігі

Қорғаныш бейімділігі — дараның тіршілік үшін күресте сақталуына және ұрпақ қалдыруына көмектесетін морфологиялық, физиологиялық және мінез-құлықтық (этологиялық) ерекшеліктер жиынтығы.

Морфологиялық

Бүркеніш реңнің түрлері, дене пішіні, жаудан қорғануға арналған мүшелер және т.б.

Физиологиялық

Лимфаның, қанның немесе терінің улы болуы, жағымсыз иіс шығару, улы зат бөлу, қоректік зат жинап ұйқыға кету және т.б.

Этологиялық

Қашу, жасырыну, төлін қорғау, ұсталғанда құйрығын/аяғын үзіп кету, қорқытатын дыбыс шығару, айбат шегу.

Жануарлардың қыстап шығуы

Қыстап шығу — суық және қоңыржай аймақтарда қыстың қолайсыз жағдайынан сақтануға бағытталған бейімделулер жиынтығы. Негізгі қиындық — қоректің азаюы, сапасының төмендеуі және оны табудың күрделенуі.

Негізгі стратегиялар

  • Орын ауыстыру: балықтар, құстар, сүтқоректілер қорек іздеп қоныс ауыстырады.
  • Қысқы ұйқы: сарышұнақ, суыр, жайра сияқты түрлер қорек іздемей ұйқыға кетеді.
  • Дайындық: көп түрлер қыс алдында түлеп, семіреді.

Эвритоптық жануарлар

Әр түрлі жағдайларда тіршілік етеді (мысалы, қасқыр, түлкі, қарға). Нақты мекен талғамайды, кең таралған.

Стенотоптық жануарлар

Белгілі бір ортаға ғана бейім (мысалы, құмда кездесетін тараққұйрық сарышұнақ немесе таза суда тіршілік ететін бахтах).

Кей жануарлар бірнеше биотопта қатар тіршілік етеді: мысалы, көкқұтан биік ағашқа ұя салып, қорегін өзен-көлден аулайды. Сонымен бірге мекен ауыстыру тіршілік цикліне де тәуелді: бақаның дернәсілі суда дамиды, ал ересегі су маңындағы ылғалды жерлерді мекендейді.

Жануарлардың ұшуы

Ұшу — тіршілік ортасына бейімделудің бір түрі. Жәндіктерден бөлек, ұшуға бейімделу ежелгі ұшқыш кесірткелерден (птерозаврлар) бастап белгілі. Жоғары сатыдағы омыртқалылар ішінде ұшуға ең жақсы бейімделгендер — қырлытөсті құстар. Сүтқоректілерден ұшуға толық бейімделгені — жарқанат, ал кейбірі қалқып ұшады (мысалы, ұшар). Жаудан қорғану үшін су бетімен «ұшып» кететін балықтар да кездеседі (ұшқыш балықтар).

Жануарлардың қоныс аударуы

Қоныс аудару (лат. migratio) — тіршілік ортасының өзгеруіне немесе көбею кезеңіне байланысты жануарлардың мекен ауыстыруы. Ол тұрақты (маусымдық не тәуліктік) және тұрақсыз болып бөлінеді.

Маусымдық қоныс аудару орта жағдайының кезең-кезең өзгеруіне немесе көбеюге байланысты болса, тұрақсыз қоныс аудару тіршілік ортасының кенет нашарлауынан туындайды. Бұл құбылыс сүтқоректілер, құстар, балықтар және жәндіктер арасында жиі кездеседі. Қоныс жолын көбіне жануарларды таңбалау арқылы анықтайды.

Жануарлардың ұйқысы

Ұйқы (қалғып-тынығу және ұзақ ұйқы түрлері) — жылы қанды жануарлардың қолайсыз мезгілдерге бейімделуі. Бұл кезде олар інде, ағаш қабығы астында немесе топырақ арасында жатып, қоректік зат қорын жинау арқылы тіршілігін жалғастырады. Ұйқыға дейін дене салмағының едәуір бөлігі май қорына айналуы мүмкін.

Тәуліктік

Мысалы, жарқанаттар мен колибри сияқты түрлерде байқалады.

Маусымдық (ұзақ)

Шөл және шөлейт аймақтарда кейбір сүтқоректілерде жазғы ұйқы қысқы ұйқымен жалғасып, ұзаққа созылады. Бұл кезде қоректенбейді, дене температурасы 5–7°C-қа дейін төмендеуі мүмкін.

Ретсіз

Кенет пайда болған қолайсыз жағдайларға байланысты (мысалы, ақтиін, жанат ит, қарлығаш және т.б.).

Ұйқыдағы жануарлар оттек жетіспеушілігіне, организмде жиналатын кейбір улы өнімдерге және жұқпалы ауруларға салыстырмалы түрде төзімді келеді.

Ғылым салалары: жануарларды зерттеу бағыттары

Жануарлар анатомиясы

Жануарлар анатомиясы (гр. anatome — кесу, бөлшектеу) — жануарлардың мүшелері мен мүшелер жүйелерінің пішіні, құрылысы және өзара орналасуы туралы ғылым.

  • Тұқымдық анатомия — тұқым ерекшеліктерін зерттейді.
  • Топографиялық анатомия — мүшелердің орналасуы мен қатынасын қарастырады.
  • Жүйелі анатомия — құрылымды жүйелеумен айналысады.
  • Жас анатомиясы — жасқа байланысты өзгерістерді сипаттайды.
  • Жыныстық анатомия — жыныстық даму мен өсуді қарастырады.
  • Мүсіндік анатомия — қозғалыс үстіндегі сыртқы пішінді зерттейді.

Салыстырмалы анатомия әр түрлі типтер мен кластардағы мүшелерді салыстырып, ұқсастық пен айырмашылықтың заңдылықтарын және жануарлар дүниесінің шығу тегі мен тарихи дамуын анықтайды.

Қазақстанда жануарлар анатомиясы бойынша зерттеулер 1929 жылдан Алматы зоотехниялық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және 1931 жылдан Алматы медициналық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) басталды. Қазіргі кезде бұл бағыттағы жұмыстарды бірқатар жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу ұйымдары жалғастырып келеді.

Жануарлар биохимиясы

Жануарлар биохимиясы (гр. bios — тіршілік) — организмнің химиялық құрамы, химиялық құбылыстары және энергия алмасу процестері туралы ғылым. Қазақстанда бұл сала 1940 жылдан бастап дами бастады: ферменттер мен белоктар құрамы, сондай-ақ сау және ауру мал қанының сарысуы биохимиялық тұрғыдан сипатталды. Будандастырудың зат алмасуға ықпалы және гетерозистің молекулалық-генетикалық тетіктері де зерттелді.

Жануарлар гистологиясы

Жануарлар гистологиясы (гр. histos — тін) — жасушалар мен тіндердің өте ұсақ құрылымын, шығу тегін және дамуын зерттейтін ғылым. Қазақстанда гистология саласының дамуы 1929 жылы Алматы малдәрігерлік институтында гистология кафедрасының ашылуымен байланысты. Кейін тыныс алу мүшелері, жыныс бездері, паразит құрттардың жүйке жүйесі мен ас қорыту мүшелері, сондай-ақ малдың әр түрлі ағзаларының тіндік құрылысы кеңінен сипатталды. 1980 жылдардан бері жұқпалы және инвазиялық аурулар кезіндегі субжасушалық өзгерістер зерттеліп келеді.

Жануарлар эмбриологиясы

Эмбриология (гр. embryon — ұрық) — жануарлардың ұрықтық дамуын және кең мағынада жеке организмнің (онтогенездегі) дамуын зерттейтін ғылым. Қазақстанда бұл бағыттағы зерттеулер 1950 жылдан бастап Эксперименттік биология институтында және Алматы зоотехниялық-малдәрігерлік институтында жүргізілді. Қозы, құлын, торай эмбриондарының сыртқы пішіні, мүшелерінің арақатынасы және әр ағзаның эмбриогенездегі дамуы сипатталды. Сонымен қатар зигота трансплантациясы мәселелері де зерттелуде; қазіргі кезеңде экологиялық эмбриология бағыты дамып келеді.

Жануарлар генетикасы

Жануарлар генетикасы (гр. genesis — шығу тегі) — тұқымқуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым. Негізгі мақсаты — шаруашылыққа тиімді белгілердің тұқымқуалау заңдылықтарын ашу, оларды басқару жолдарын анықтау және адамға қажет жаңа тұқымдарды өсіріп шығару.

Негізгі зерттеу бағыттары

  • Тұқымқуалаушылықтың материалдық негізі
  • Генетикалық ақпараттың ұрпаққа берілу жолдары
  • Нақты белгілердің қалыптасуы мен дамуы
  • Генетикалық мәліметтің өзгеру себептері мен түрлері

Бұл мәселелер молекулалық, жасушалық, организмдік және популяциялық деңгейлерде зерттеледі. Хромосома саны мен құрылымының бұзылыстары әр түрлі аурулар мен ауытқуларға әсер ететіні анықталып, сұрыптаудың ғылыми негізін күшейтті. Сондай-ақ, сапалық және сандық белгілерді ажырата қарастыру селекция тәжірибесінде кеңінен қолданылады.

Жануарлар морфологиясы

Жануарлар морфологиясы (гр. morphe — пішін) — дене пішіні мен құрылысы, сондай-ақ олардың жекелей және тарихи-эволюциялық дамуы туралы ғылым. Ол анатомия, гистология, эмбриология және цитологиямен тығыз байланысты.

Қазақстанда эволюциялық, салыстырмалы, тұқымдық және функционалдық морфология бағыттары кең дамыды. Сүтқоректілер, құстар, балықтар, бауырымен жорғалаушылар және жәндіктердің тыныс алу, ас қорыту, жүйке, жүрек-қантамыр, сүйек-ет жүйелері зерттеліп, олардың эволюциялық және экологиялық ерекшеліктері айқындалды. Терінің, жүн талшықтарының морфологиясы бойынша да құнды деректер жиналды.

Жануарларды сұрыптау

Жануарларды сұрыптау (лат. selectio — таңдау) — малдың жаңа тұқымдарын шығару және қолда бар тұқымдарды жақсарту тәсілдері туралы ғылым (зоотехния саласы). Мақсаты — өнімділікті арттыру, ауруға төзімділікті күшейту, тіршілік мерзімін ұзартып, өндіріс технологиясына бейімдеу.

Қазақстанда жергілікті өнімділігі төмен мал тұқымдарын сұрыптау, іріктеу және мол өнімді тұқымдармен будандастыру арқылы жаңа тұқымдар шығарылды. Селекционерлер жұп таңдау, аса бағалы генотиптерді іріктеу, ортаға бейімделу және алыстекті будандастыру мәселелерімен айналысты. Нәтижесінде Қазақтың ақбас сиыры, Әулиеата және Алатау сиырлары, Қазақтың биязы жүнді қойы, Оңтүстік және Солтүстік Қазақ мериносы, дегерес қойы, Қазақ арқар-мериносы, Кеңес жүндес ешкісі, Қостанай және Көшім жылқылары, жабы типтес Қазақ жылқысы сияқты тұқымдар қалыптасты.