Тілінші - Қаз дауысты Қазбектің немересі
Тілінші — Қаз дауысты Қазыбектің немересі. Ел аузында оның жастық шағында ер Жәнібекпен сөз қағыстыруы, сондай-ақ Асаубаймен айтысы туралы әңгімелер сақталған. Жалпы, Тілінші — әкесі Бекболаттың, атасы Қаз дауысты Қазыбектің, бабасы Келдібек бидің қасиеті дарыған, аруақты жан ретінде танылады.
Бұл мәтіндегі оқиғалар Тіліншінің шешендігі мен сөзге тоқтай білетін дәстүрдің айқын көрінісі ретінде баяндалады.
Тілінші мен Жәнібек
Дау-дамай үстінде Тілінші биден үнемі жеңіле беретін Қуандық пен Сүйіндік елі Тіліншіні арнайы шақыртады. Тілінші би келгенде, үй ішінде Жәнібек би біреуге басын, біреуге аяғын қойып, жайғасып жатады. Кіріп келген Тіліншіні көрмеген сыңай танытып, сол қалпы үнсіз жата береді.
Бұл — Тіліншінің жас, албырт шағы екен. Ол да аңдамай: «О, тәйір, басын біреуге, бөксесін біреуге артып жатқан бұл қай кісі?» — деп қалады.
Сонда Жәнібек би басын көтеріп: «Әй, мынау қай ұл?» — дейді. Қасындағылардың бірі: «Бекболат бидің баласы — Тілінші би» — деп жауап береді.
Ілік іздеу және уәж қайтару
Тілінші тоқалдан туған дегенді ілік еткісі келген Жәнібек: «Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер» — деген екен, ей, Тілінші, көргеніңді айтшы, — дейді.
Сонда Тілінші: «Арғы атам — Қазыбек би, бергі атам — Бекболат. Мен қандай болар едім?» — деп жауап қайтарады.
Жәнібек те сөзден қалыспай, Тіліншіні кемсіте сөйлеп, оның тегіне тиісетін ауырлау сөз айтады. Осы сөздің есесін қайтаруды ойлап жүрген Тілінші би Жәнібек қартайған шағында жолығып, уәжін өлеңдетіп жеткізеді.
«Сен бір жапанда біткен шынарсың,
Қазаң жетіп сынарсың.
Жалғыз ағаш сынған соң,
Орныңды қайдан іздеп табармын?
Ойға-қырға шабармын.
Мен бір қалың қара тоғаймын,
Табылуға оңаймын».
Осылайша Тілінші өзінен өрбіген ұрпақтың көптігін, жақсы бала өсіргенін меңзеп, Жәнібекті сөзбен бір қайыра мұқатады.
Асаубай мен Тілінші айтысы
Асаубай Тілінші бимен айтысқа түсіп, сөзді өзі бастайды. Ол Тіліншіні қағыта сөйлеп:
«Тоғайға бұққан танадай,
Жан-жағына қарамай,
Жапалақша жалпимай,
Қарақұсша қалқымай,
Жолсыз жерге жанаспай,
Тұр, орнымды бер, талтаймай».
Тілінші іркілместен жауап қатып, өз теңін танытып, ел-жұртының жайын да өлеңмен өрбітеді:
«Уа, мен де сендей,
Терезем теңдей.
Сен әлі тірі жүр ме едің,
Әкеңше сүтке күйіп өлмей?
Арғын адасып кеткен,
Қыпшақ қыдырып кеткен,
Керейім кентке ие болған,
Сауғаны — мыңдаған бие болған.
Қарадан шығып Есенейім,
Халыққа таң болған.
Бекентайым дұшпанға
Қалқан болған».
Бұған жауап ретінде Асаубай да уәжін күшейтіп, сөздің салмағын елдік бейнелермен үстейді:
«Уа, сенің күлейін дегенің — қарлық,
Кедейлік — пайғамбардан қалған жарлық.
Әкемнің кедейлікке көнбеймін деп,
Сүтке күйіп өлгені — нарлық.
Арғын адасып кеткен дейсің,
Қыпшақ қыдырып кеткен дейсің.
Аспанда Арғын емес пе — жұлдыздай,
Қыпшақ емес пе?
Қойдай Керей, қозыдай Уақ емес пе?
Арғынның бір тайпа елін аралап көрсең,
Ішінде ақ патшадай жігіттері бар емес пе?!»
Айтыс соңында Асаубай шешен бұл қағыста сөзден тосылғанын мойындаған көрінеді. Дегенмен, шындығында Асаубай да Тіліншіден өзге ешкімге «қызыл сөзді» дес бермеген жүйрік ақын болғаны айтылады.