Сақтықты соқырдан үйрен, Кішілікті түйеден үйрен
Тәрбие — өмірдің өзегі
Халық даналығы бала тәрбиесін, мінез-құлықты, сыйластықты және өмірлік тәжірибені қысқа да нұсқа мақал-мәтелмен жеткізеді. Төмендегі нақылдар — отбасындағы үлгі, әдеп, еңбек, сақтық және сөз мәдениеті туралы ойды айқындайтын тағылым.
Отбасы, үлгі және тектілік
Тәрбие бесіктен басталады: бала көргенін қайталайды, жақсының қасында жүрсе — жақсыға үйір болады.
-
«Бала тәрбиесі — бесіктен.»
-
«Жақсы келін — қызыңдай, жақсы күйеу — ұлыңдай.»
-
«Ананың ізін қыз басар, атаның ізін ұл басар.»
-
«Әкені көріп ұл өсер, ананы көріп қыз өсер.»
-
«Ағасына қарай інісі, апасына қарай сіңілісі.»
-
«Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер.»
-
«Ұлың өссе, ұлы жақсымен ауылдас бол; қызың өссе, қызы жақсымен ауылдас бол.»
-
«Бабасы еккенді баласы орады.»
-
«Апасының киген тонын сіңілісі де киеді.»
Әдеп, сыйластық және мінез
Әдеп — адамды адам ететін өлшем. Өзіңді қадірлемей тұрып, өзгеден құрмет күту қиын.
-
«Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.»
-
«Өзіңді өзің сыйламасаң, өзгеден сый дәметпе.»
-
«Үлкенді сен сыйласаң, кіші сені сыйлайды; кіші сені сыйласа, кісі сені сыйлайды.»
-
«Тәрбиелі адам — тағалы атпен тең.»
-
«Сын түзелмей, мін түзелмейді.»
-
«Үлкен бастар, кіші қостар.»
Ескерту
«Қызым, саған айтам, келінім сен тыңда.» — тәрбие сөзін тура айтпай-ақ, ишарамен ұғындыруға шақыратын тәмсіл.
Тәжірибе, сақтық және өмір заңы
Өмірде себеп пен салдар қатар жүреді. Үлкеннің ізі — бағыт, кішінің ісі — қайталау.
-
«Алдыңғы арба қайда жүрсе, соңғы арба сонда жүрер.»
-
«Сиыр су ішсе, бұзау мұз жалайды.»
-
«Кеме келсе, қайық судан шығады.»
-
«Сақтықты соқырдан үйрен, кішілікті түйеден үйрен.»
-
«Сынықтан өзгенің бәрі жұғады.»
-
«Ине өткен жерден жіп өтер.»
-
«Ұлы жол үйіңнің табалдырығынан басталады.»
Еңбек, дағды және үйрету
Дағды — үйретумен қалыптасады, еңбек — көрген үлгімен бекиді. Балаға дайын нәрсе емес, өз еңбегімен табудың жолын көрсету маңызды.
-
«Итті күшігінде үйрет.»
-
«Тісі шыққан балаға шайнап берген ас болмас.»
-
«Әкесі қой баға білмегеннің, баласы қозы баға білмейді.»
-
«Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі.»
-
«Сұңқар қанаты ұшқанда қатаяды.»
Еңбек пен нәтиже
«Жақсылық еккен алғыс орады.»
Қабілет пен деңгей
«Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар.»
Сөз мәдениеті және ойдың салмағы
«Айтушы ақылды болса, тыңдаушы дана болады.»
Ақылды сөз — тыңдаушыны тәрбиелейді, тыңдау мәдениеті — даналықтың белгісі.
«Жақсының үлгісі — жанып тұрған шамдай; шешеннің сөзі — ағып тұрған балдай.»
Жақсы адамның ісі бағыт береді, шешеннің сөзі жүрекке тез жетеді.
«Елгезек екі айтқызбайды.»
Істі созбай, айтқанды ұғып орындау — жинақылық пен жауапкершіліктің көрінісі.
Қысқа нақылдар
-
«Жаны сұлу — тәні сұлу.»
-
«Кет десе, ит те кетеді.»
-
«Шыбық тимес, шыңқ етер.»
-
«Әдепсіз өскен адамнан тәртіппен өскен тал жақсы.»