XIX ғасырда Тінет руы Шінтән деген кісі тірі кесірткені жұтып жіберіп жақы киген
Бәс тігу — ел ішіндегі көне бәсеке
Ел ішінде ертеден келе жатқан қызықты салт-дәстүрдің бірі — бәс тігу. Бұл тек ас пен тойда ғана емес, әртүрлі жағдайларда өтетін көпшілікке ортақ, қызу бәсеке болған.
Бәстің түрлері
Бәстің түрі көп болған. Мәселен:
- күш сынасу, күрес;
- ауыр тас көтеру;
- өгізді, түйені көтеру;
- судан жүзіп өту;
- бір қойдың етін жалғыз өзі жеу;
- мергендік сайысы, жаяу жарыс және т.б.
Шарт пен бәйге
Бәс шарттарына сай бәйге тігіліп, оны көбіне ұтылған жақ немесе ұйымдастырушылар төлеген. Мұндай сайысқа дәмелілер қатысып, бәрі көпшілік алдында өткен.
Жеңімпаздың абыройы
Бәс жеңімпаздары құрметке бөленіп, мақтау естіп, есімі ел есінде ұзақ сақталған. Кейбір оқиғалар тіпті жер-су атауларына айналып отырған.
Ел жадында қалған оқиғалар
«Малмақ көтерген тас»
XIX ғасырдың орта кезінде Шығыс Қазақстанда өмір сүрген Малмақ деген өте күшті адам үлкен аста салмағы шамамен 700 келідей тасты көтеріп әкелген. «Малмақ көтерген тас» атанған бұл ескерткіш бүгінде Үржар ауданы аумағында жатыр.
Балуан Шолақтың күші
Карон палуанмен бәсте Балуан Шолақ (1864–1919) 51 пұт кір тасын көтергені айтылады.
Таңатқан палуанның ерлігі
Арқаның әйгілі палуаны Таңатқан Дүйсекейұлы (1899–1966) бәске тігілген атан өгізді көтеріп әкеткен.
«Ораз ұшқан» атанған жер
XIX ғасырдың орта кезінде саяхатшы-зерттеуші орыстармен бәстесіп, Ораз деген кісі Маңғыстаудағы Шерқала атты биік шыңның басынан секіріп, жерге аман түскен деседі. Содан бері бұл орын «Ораз ұшқан» деп аталады.
Кейде күлкілі, кейде ерсі бәс
Осындай бәстердің арасында кісі күлерлік немесе ерсі көрінетін оқиғалар да кездескен. XIX ғасырда Тінет руынан Шінтән деген кісі тірі кесірткені жұтып, үстіне жақы киген деген әңгіме бар. 1965 жылдары Жанкелдин ауданының Станция елді мекенінде Жақсылық пен Сейілбек деген екі жігіт осындай бәсте әрқайсысы 40 сона жеп қойғаны айтылады.
Төзім мен шыдамды сынаған бәс
- сары масаға таланып, 4 сағат қимылдамай отыру;
- бір қойдың етін жалғыз өзі жеп бітіру.
Қорытынды ой
Бәс тігуге, әдетте, өзіне сенген мықтылар, қайраты мен жігері мол жігіттер қатысқан. Бұл дәстүр ел ішінде күш-қайратты ғана емес, қайсарлық пен намысты да айқын көрсететін бәсеке ретінде бағаланған.