Сонан соң хан
Бір ешкінің дауы: «Нау құрымай, дау құрымас»
Нау деген бидің бір ешкісі жоғалып, оны сойған ұры табылыпты. Ұры «бір ешкінің орнына екі ешкі төлейін» десе де, Нау көнбейді. Екеуі ханға барып, төрелік сұрайды.
Хан алдымен Наудың бір ешкісінің құнына үш ешкі бергізеді — Нау алмайды. Төрт ешкі бергізеді — оны да алмайды. Сонда хан: «Не қылғаның мынау? Бір ешкінің өзі ғой» деп сұрайды.
Наудың уәжі
Іші толған лақ еді,
Саусам сүті бұлақ еді.
Қап-қара құрты бар еді,
Қарын-қарын майы бар еді.
Сойсам терісі бұтыма қап еді,
Мүйізі пышағыма сап еді.
Қатыным қандай көретін еді…
Нау бір ғана «ешкі» емес, оның берер пайдасын, қадірін тізіп, дауды үлкейтіп жібереді.
Хан күліп: «Жағың қарысқыр, мақтауың келісті. Енді төлеуіңді айт» дейді.
Наудың кесімі
- Төлеуіне — төрт ешкі.
- Айыбына — алты ешкі.
- Басына — қосақ, артына — жетек.
- Өзімен бірге — он үш ешкі.
- Билік ақысы — бір ат.
- Ханға — еш нәрсе жоқ.
Сонда хан ұрыға қарап күліп: «Бір ат, он үш ешкі бер де, мына пәледен құтыл» депті. Осыдан «Нау құрымай, дау құрымас» деген сөз қалған деседі.
Шақша дауы: тамырлық пен тартыс
Нау жолаушылап келе жатса, өзеннің арғы бетімен кетіп бара жатқан біреу айғайлайды: «Насыбайың бар ма, тамыр? Мұрным қансып, өліп барам. Болса атып жіберші!»
Нау қалтасынан шақшасын шығарып, ернінің қасына қағып жіберіп, аузына салғанда, арғы беттегі жолаушы аттан ұшып түседі. Есін жиып, бері өтіп, Наудың шақшасынан насыбай алады да: «Шақшаңды маған қалдыр, тамыр болайық. Бір шақшаның қолқасына мен де жарармын» деп қиылады.
Нау шақшасын береді де, жаңа танысының аты-жөнін сұрап, жолын жалғайды. Арадан күндер өткенде Нау шақшасын сұрауға әлгі «тамырын» іздеп барады. Шақша — тұтамдай сиыр мүйізінен жасалған қымбат бұйым екен. Бірақ «тамыры» бермек түгіл, сөзден қашқақтайды.
Қадалған жерінен қан алмай қоймайтын Нау оны ертіп, Барлыбай биге жүгінеді. Наудың даукес екенін білетін қарсы жақ Барлыбай биге алдын ала кіріп, «осыны жеңіп бер» деп сөзін байлап та қойыпты.
Нау кірген соң Барлыбай: «Сонша жерден ат арытып келгендей, шақшаңда не қасиет бар еді?» деп сұрайды.
Наудың шағымы (өлеңмен)
Шақшам жақсы еді,
Тау текенің мүйізінен істеген нақышты еді.
Қырық қой, төрт ат істеген кісінің ақысы еді.
Сексен маржан көзі бар еді,
Тоқсан қой, тоғыз ат болар деген
Істеген кісінің сөзі бар еді.
Осыны қимаймын деп,
Сонымды мына кісіге беріп едім:
«Қыр қыстаймын» деп балтамды алды,
«Қалауым» деп бөрте атымды алды,
«Жау шапты» деп төрт атымды алды,
Тілік құлақ сары атымды алды.
Сары атымның енесі — кішкентай ғана бием еді,
Жеті тұлпарға жиен еді…
Нау бір шақшаның дауынан бастап, «сөздің ізімен» қарсы жақтың өзге де олжасын бетіне басады.
Екі жақтың қағысуы
Қарсы жақтың жауабы
Қыстың қатты боларын лақ білер,
Күннің суық боларын құлақ білер.
Берген нәрсенің сиыр мүйізді екенін
Төрелігін беруіші өзі-ақ білер.
Наудың қайтарымы
Қыстың қатты боларын тоқты білер,
Қара қойым жайылым-қақты білер.
Пара беріп қоймасаң Барлыбайға,
Айтпаған сөз мәнісін боқты білер.
Нау төрешінің «алдын ала ауызданғанын» әшкерелеп, сөзбен тұқыртады.
«Алғанымды біліп қойған екен» деп қысылған төреші қарсы жаққа: «Көп сөйлемей, шақшасын бер!» деп ақырыпты. Сөйтіп, дау Наудың пайдасына шешілген екен.