Ақшалды біз өлтіргеніміз жоқ, суықтан өлді
Алтыбайдың бір дауды бітіммен тоқтатуы
Қыпшақ Алтыбай жасынан зерек, шешен, суырып салма ақын болған деседі. Ол 16–17 жас шамасында-ақ кісі өліміне байланысты үлкен дауға араласып, тапқыр сөзімен екі жақты бітімге келістіргені айтылады.
Оқиғаның басталуы: жоғалған жылқы мен күтпеген дау
Тобықты елінің бір топ адамдары жоғалған жылқыны іздеп жүріп, Қаракесек–Шаншар еліндегі бір байдың үйіне қонады. Байдың тоқалдыққа ұзатқалы отырған бойжеткен қызы бар екен. Сол қызға жолаушылардың бірі — Байтен деген жігіт көңіл қойып, екеуі тіл табысады.
Ертеңінде түн ішінде Тобықты жігіттері әлгі қызды алып қашып кетеді. Артынан қуғандардың бірі — Ақшал — Шаған өзеніне батып, қаза табады. Қуғыншылар амалсыз кері қайтқанын естіген Қаз дауысты Қазыбек бидің немересі Тіленші би шамамен екі жүздей қол жинап, «Тобықтыны шабамыз» деп атқа мінеді.
Ел ішіндегі кеңес: билердің тығырығы
Бұл хабарды естіген Кеңгірбай мен Көбей билер не істерін ақылдасады. Кеңгірбай бидің жасы ұлғайған шағы екен, ол Көбейге:
«Менің атым арып, тоным тозған шағым ғой.
Тапқыр едің, Көбейім, бұлбұл еді көмейің.
Көріп тұрсың жайымды, Тіленшіге не дейін?»
Сонда Көбей би «сылдыр көмей, жез таңдай» жас ақын Алтыбайды алдырып, қиын даудың түйінін соған шешкізбек болады.
Алтыбайға тапсырма: қақтығысты өзенге жеткізбей тоқтату
Көбей би Алтыбайға: «Екі ел егесетін қиын дауға жұмсайын деп отырмын. Бітімге келтірер деп сенемін» дейді. Жорғасына мінгізіп, оң қолына қамшы, сол қолына сойыл ұстатып, келе жатқан қолдың алдынан шығып, Шаған өзеніне жеткізбей тосып алуды тапсырады. Сонымен бірге, Тіленші бидің жағдайын қысқаша түсіндіріп береді.
Тіленші бидің жолын кескен сөз
Алтыбай келе жатқан қолды көріп, жаяулап барып Тіленші биге сәлем береді де, суырып салып былай дейді:
«Мен — Алтыбай бала өлеңші,
Сіз — Бекболат ұлы Тіленші.
Сіз аларына келгенде,
Ана тегің болмаса,
Біз бұзушы еренші.
Ата тегің жақсы еді-ау,
Әділдіктен бұзылдың.
Ата-енесі біз бе едік,
Терісінен соққан қызылдың.
Құнын қуып жүрсің бе,
Суықтан өлген Ақшалдың?
Ел шабуға келгенде,
Жинап келдің шаншарды —
Қазақтағы жоқ санды.
Жығынды кісі біз болсақ,
Ұстатпайық келесі жылғы,
Желдіқара — тоқсанды!»
Негізгі ишара
- Ақшалдың өліміне Тобықты тікелей себепкер емес, «суықтан» болған қаза деген уәж.
- Ең ауыр жазаға емес, дауды келісіммен, қажет болса «әйел құны» деңгейінде тоқтатуға шақыру.
- Қанды қақтығысты «келесі жылғы желтоқсанға дейін» созбай, осы жерде тоқтатуға меңзеу.
Нәтиже: соғыссыз қайтқан қол
Алтыбайдың сөзінен кейін Тіленші би атының басын бұрып, қасындағы адамдарға «қайтыңдар» деп әмір етеді. Ел шетіне жетіп тоқтағанда жұрт: «Әлгі Тобықтының қаршадай баласы не айтты, біз неге кейін қайттық?» деп сұрайды.
Көпшілік ішінен бір адам: Алтыбай — Кеңгірбай мен Көбей билер жіберген елші екенін айтады. Сөз астарын тарқатып, Ақшалдың өлімі «суықтан» болғанын, оған «желтоқсанның ызғары» кінәлі екенін меңзегенін түсіндіреді. Сондықтан Тобықты айыпты болған күннің өзінде, дауды шапқыншылыққа жеткізбей, келісіммен — «әйел құнымен» бітіріп, қалғанын кейін ақылдасуға болады дегенге саятынын жеткізеді.
Түйін
Бұл әңгіме жас Алтыбайдың шешендігі — қару ұстап келген қолдың өзін тоқтатарлық күш екенін көрсетеді. Даудың ұшы қанды қақтығысқа айналар сәтте, дәл айтылған уәж бен астарлы сөз екі елдің арасына түскен өртті өшіріп, бітімнің жолын ашқан.