Қотанды ауыл

Ғасырлар асуынан көзге түсіп, ел жадында ерте сақталған тұлғалардың бірі — Бейсенбі күйші. Оның туып-өскен, өмір сүрген жері — Қытай Халық Республикасындағы Алтай аймағы, Буыршын ауданы. Ел ішінде ол сөзге шешен, іске әділ би, күйге жүйрік домбырашы, қайратты батыр, құс танитын құсбегі, сергек ойлы азамат ретінде танылған.

Бейсенбі Дөненбайұлы жас күнінде Абақ Керейдің Жанат руы ортаға шығаратын жылқының қосбасы болған деседі. Сол кезеңнен бастап-ақ моңғол мен қазақ арасындағы дау-шарды бітіріп, екі елге бірдей таныла бастаған. Жаугершілік заман мен даугершілік өмір оны шыңдап, қайраған; Жанат елінің қалың жылқысы мен қосынына иелік етіп, кедей-кепшікке қолының ашықтығымен жомарт атанғаны айтылады.

Күй — кеңестің басы

Бейсенбінің «Кеңес» күйі бірнеше нұсқада айтылады. Себебі ол Керейдің төрт биінің бірі болып сайланған кезде, кеңесті күймен бастауды әдет қылған. Шежірешілердің айтуынша, кеңесте талқыға түсетін істің мән-жайын күйдің сарынымен, жиын басталғанша-ақ толғап отырады екен. Бұл — сөзден бұрын саз арқылы ойды реттеп, көңілді жинап, ортақ арнаға түсіретін тәсіл.

«Жеңілдім»: күй-айтыстың бір түні

Бейсенбінің «Жеңілдім» күйінің шығу тарихы Жайыр есімді замандасымен байланыстырылады. Қобықты мекендеген жылдарының бірінде Жайыр Ертістен өтіп, Қаба мен Буыршын елін аралайды. Жігерлі жас ел көріп, сөз танып, өнерімен жұрт ықыласын өзіне аударады: ән шырқап, күй тартып, отырған ортаны өлең-жырмен көркейткен.

Алайда бөтен ауылға аялдаған қонақ жігітке күмән туып, «жортуылда жүрген ұры» деген сылтаумен ұстап, кісендеп қояды. Бір түні Жайыр кісенін сындырып, ауыл шетінен бір тұғыр атты мініп, түнделетіп қашып шығады. Қараңғылық қоюланып, бір бел асқанда екі-үш отауы бар қотанды ауылға кезігеді. Ақ орданың маңында кермеге тізілген саңлақ аттарды көріп, бірін мініп, бірін қосарға алмақ ниетпен жақындайды.

Бірақ орда әлі ұйқыға кетпеген екен: жақындаған сайын айқын естілген күй сарыны күздің ұзақ таңындай созылып, бір тоқтамайды. Жайыр әлгі әуеннің арбауынан шыға алмай, кермеге жетпей-ақ күйге ұйып қалады. Сол сәтте ауыл күзетшілері бас салып, ұры деп ұстайды.

Осы сөзден кейін Бейсенбі домбыраны Жайырға ұсынып, сынайды. Жайыр домбыраның құлағын келтіріп алып, түнде тыңдаған сарынын дәл тауып орындайды. Сосын: «Қажыған ой, байланған қолмен шерткенімде қате кетсе кешірерсіз. Мені жіпсіз байлаған — осы күй», — деп ағынан жарылады.

Айтылады: Бейсенбі мен Жайыр бір түн күймен айтысып, бірінің шерткенін бірі қайталамай, жаңадан бастап, тең тарқасыпты. Бір мезетте Жайыр домбыраны қолымен басып, үлкен башпайымен күй шертеді де: «Қол шеберлігіңді көрдік, енді аяқпен жарысайық», — дейді. Бейсенбі мұндайға дағдыланбағандықтан, жеңілгенін күймен мойындап, «Жеңілдім» күйін шертіп жауап қайырған деседі.

Кейін Бейсенбі Жайырды күтіп, ат мінгізіп, шапан жауып, құрмет көрсетеді. Жайыр — әділетсіздікке көнбейтін, ел намысы үшін егеске түсетін өр мінезді азаматтардың бірі ретінде сипатталады.

«Тансаңшы!»: күй арқылы тану, билік арқылы теңесу

Жайырдың басына тағы бір іс түседі: бір үйір айғыр жоғалған күзде Қытай уаңдары мен моңғол күздейлері жылқыны Жайырдан көріп, ұстап алып, ұрып-соғып, қинап «алдым» дегізеді. «Иең кім?» десе, Жайыр «Бейсенбі» дейді. Айып төлеуге малы жоқ Жайырды Күздейлер Бейсенбінің алдына айдап әкеліп, кесім айтқызбақ болады.

Бейсенбі бұл жолы да ұрыдан жауап алуға асықпай, алдымен домбыраны алып күй шертеді. Жайыр домбырадан төгілген «тансаңшы, қайсар тансаңшы!» дегендей күмбірді жазбай таниды. Би күй тіліне қаныққанын аңғарып, енді Күздейлердің алдында істің ақ-қарасын қазып сұрайды. Жайыр жылқы алмағанын, тек жолсыз соққыға шыдамай еріксіз «алдым» дегенін айтады. Осылайша Бейсенбі Күздейге есе бермей, әділ кесімге келеді.

Дәуір және бедел: Алтайға орнығу кезеңі

Бейсенбі өмір сүрген кезең — Абақ елінің Алтай алқабына біржола орныққан тұсы. Бұл уақыт елдің «жау шапты» деген үрейден арылып, еркін тыныстай бастаған жылдары саналады. Осындай қалың қауым ортасында Бейсенбі өнерімен де, әділдігімен де, шешендігімен де ел көзіне түсіп, ықпал-абыройы артқан.

Оның биліктері халық арасында кең тараған. Соның бірі — Уақ пен Абақ арасындағы атақты Көкбесті дауы. Дау ұзаққа созылып, келісім кеселге айнала бастағанда, Жанат елінен Маман би аттанып, қасына жас Бейсенбіні ертіп барады. Бұл кезде Бейсенбі жалпы елге әлі кеңінен танылмаған, бірақ Жанат ішінде және моңғол-қазақ арасындағы істерде билік айтып жүрген өрен еді.

Көкбесті дауы: алғаш үлкен билік

Уақтың биі Ер Көкшеге сәлем бере келгенде, Маман қасындағы жас жігітті «тізгін ұстарым» деп таныстырады. Ер Көкше қартайған шағында «артымда дау қалдырмай тындырайын» деп жүргенде, Көкбесті дауы ушыққан екен. Абақ елінің ерен жүйрігі Көкбесті бәйгеде алдына жан салмай жүрген соң, Уақ жағы қастандықпен өлтірген делінеді.

Ер Көкше: «Кәрінің сөзі тәтті, ісі сәтті, жастың жалыны қатты. Жас биім, билігіңді сен айт», — деп билікті Абақ елінің ортасына тастайды. Осылайша Бейсенбі екі елдің ортасында тұңғыш рет үлкен билік айтады:

Бұл билікке разы болған Ер Көкше би Бейсенбіге мініп жүрген қоңыр жорғасын тарту етеді. Бейсенбі соған арнап «Майда қоңыр ат» (кейде «Майда жал») күйін шығарған деседі.

Құнанбай жиынындағы сөз: шешеннің танылуы

Ел ішінде «Аға сұлтан Құнанбай Абақ-Керейге келіпті» дейтін тарихи әңгіме бар. Семейден шығыстағы Абақ еліне Құнанбай келе жатыр деген хабар қалың қазақ пен моңғол арасына тез тараған. Ел ағалары Қаба өзенінің бойына үй тігіп қарсы алады. Абақтың игілері — Шабу би, Шегетай батыр, Шал, Жантөре би, Байқан, Көкен және өзге қатаршылар — кеңес құрып, ел намысын қолдан бермей күтудің жөнін пысықтайды.

Қонақтар жиналып, ортадағы орда — кеңес үйге билер толғанда, сөз бастау кімге тиетіні жөнінде іркіліс болады. Сонда төрге іліге алмаған, есік жақта отырған бір жас шешен орнынан тұрып, Құнанбайға қарсы жүгініп, елдің хәлі мен ортаның аласапыранын айтып, «жаны бір, заңы бар ағаның баласы өзі бастамай ма?» деген уәж тастайды.

Осы жиында топ жарып сөз бастаған Бейсенбі кейін Абақ елінің төре билік айтар төрт биінің бірі болып сайлануына себеп болған. Жұрт оны «аузы киелі, көмейінен жел суырғандай шешен, билігіне ел тоқтайтын ұйытқылы жігіт» деп танып, төрттің біріне қосқан деседі.