Онысы - балаға жат көзді сұғы қадалмасын, тіл тимесін дегені

Қазақы ырымдар: сәби, бесік, тәрбие және құт ұғымы

Қазақ дүниетанымында сәби — береке мен үміттің белгісі. Сондықтан нәрестеге қатысты әр қимыл, әр сөздің астарында «құт қонсын», «жолы ашылсын», «тіл-көзден аман болсын» деген тілек жатады. Төменде балаға қатысты кең тараған ырымдар мен тыйымдар тақырыптап, жинақы түрде берілді.

Негізгі өзек

Құт-береке, амандық, өсіп-өну, жол ашу, тіл-көзден сақтау.

Қайнар көз

Тұрмыстық тәжірибе, көне нанымдар, әдеп қағидалары, қауымдық тәрбие.

Нәрестеге қатысты ырымдар мен ишаралар

Күтпеген белгілер

Сәби біреудің үстіне кіші дәрет сындырып қойса, «құт келеді» деп қуанады, «балаң көп болады» деп жұбатады.
Біреу әңгіме айтып отырғанда сәби түшкіріп қалса, айтылған сөз «шын болды» деп жориды.
Сәби тоңқайып, екі аяғының арасынан қараса, жол ашылады, жолаушы не қонақ келеді деп ырымдайды.
Сәби қолындағы заттарды «шашу» етіп шашса, ол үйде той болады дейді.
Сәби тілін шығарса, «хабар келеді» деп жориды; бөбек алақанын шапалақтаса, қуанышты хабарға балайды.
Үйге кіріп келе жатқан бала есік алдына құлап қалса, «береке-ырыс келді» деп қуанады.
Сәби өз үйіне «ассалаумағалейкүм» деп кірсе, көп ұзамай қонақ келеді дейді.

Ұйқы мен мінезге қатысты жорамалдар

Сәби шалқасынан алаңсыз ұйықтаса — елге белгілі азамат болады; бүк түсіп жатса — уайымшыл, жігері әлсіз болады; етпетінен жатса — ойшыл болады дейді.
Аяқ-қолын еркін созып ұйықтаса — болашақта батыр, кемеңгер болады деп жориды.
Сәби көзін ашып ұйықтаса, «жары сұлу болады» деген наным кездеседі.
Сәби анасынан ұстап отырып емсе — сараң, еркін отырып емсе — мырза, жомарт болады деп болжайды.

Есім қою арқылы ырымдау

Үйде қыз бала жиі туыла берсе, келесі сәби ұл болсын деген ниетпен қызға ұлдың есімін қою дәстүрі болған.
Қалы, меңі үлкейіп кетпесін деп, қалымен туған балаға Қалдыбай, Қалдыгүл, Мендігүл, Анарбай, Анаргүл сияқты ат қояды.
Баласы шетіней берген әйел аман қалған балаға ғұмыры ұзақ болсын деп Жетпісбай секілді есім беру ырымын ұстанған.

Бесік, тазалық және қауіптен сақтау

Бесікке қатысты тыйымдар

Бос бесікті тербетпейді: «жамандық шақырады» деген түсінік бар.
Нәрестенің еңбегін баспайды: «бақыты еңбегінде» деп, әрі денсаулыққа зиян келуі мүмкін деп сақтанған.
Бесіктегі түбек пен шүмекті төңкермейді: ішіне кір жабысады деп, таза жуып, күнге қақтауды жөн көрген.
Бесіктің бас жағына пышақ, қайрақ, қамшы қою немесе үкінің тұяғы, кірпінің терісі, жыланның бас сүйегі сияқты тұмарлық бұйым тағу — «жын-шайтан, жәндік жоламасын» деген наным.

Кіндік, аластау, жеті жабу

Нәрестенің кіндігін ақ балтамен кесіп, таза жіппен байлап, түбіне күл себеді. Ақ балтаны өзге іске жұмсамай сақтайды.
Ер баланың кіндігін «үй күшік болмасын» деп қырдан асырып лақтырса, қыздың кіндігін «үйдің құты болсын» деп ошақ түбіне көмеді.
Бесікті бөлердің алдында адыраспанды түтетіп, бесікті айналдыра аластайды.
Бесік үстіне жеті нәрсе жабады (шапан, кебенек, тон, жабу, жүген, қамшы, бесік көрпе). Кебенек пен қамшы — «ел қорғайтын ер болсын» деген тілек.

Күн батқасын және түнгі уақытқа қатысты сақтық

Жаңа туған баланың кіндігі қатқанша, күн батқаннан кейін үйден күл шығармайды.
Бала қырқынан шыққанша, түнде алып жүрмейді.
Нәрестенің бетіне ай сәулесін түсірмейді: ай сәулесі түссе, ауырады деп жориды.
Бейуақытта баланың киімін далаға жаймайды.

Тіл-көзден сақтау, бақ пен құтты қорғау

Иткөйлек, тұмар және «көз тию»

Баланың иткөйлекті (ит жейде) далаға тастамайды, біреуге бере салмайды: «бақыт сол киім киген күннен басталады» деп сенген.
Ертеректе батырлар мен дауға барған адамдар баласының иткөйлекті қойнына тығып жүрген: «пәле-жаладан сақтайды» деген ырым.
Сәбидің бесігіне, киіміне тұмар ретінде жыланбас, үкі, тоғыз моншақ, күміс тиын іледі.
Көз тиді деп секем алса, сол адамның үйінен бір зат әкеліп түтетеді деген түсінік бар.
Көз тимесін деп баланың бетіне күйе жағып, үстіне ескі киім кигізетін ырым кездеседі.

Кекіл, айдар және «жат көз»

Балаға кекіл қояды: шашын тегіс алып, маңдайына бір шөкім қалдырады. Бұл — тіл-көзден сақтайды деген сенім.
Жалғыз ұлға жамау-жамау киім кигізіп, төбесіне айдар қояды: «жат көз қадалмасын, тіл тимесін» дегені.

Ай, жұлдыз және түнгі тыйымдар

Жас бала айға телміріп ұзақ қарамайды, түнде жұлдыз санамайды: «кесірі тиеді» деген наным болған.

Тағамға қатысты ырымдар

Жегізбейтін мүшелер және мінез

Балаға сойылған малдың бүйрегі мен өкпесін жеке жегізбейді: «сылт, жалқау, өпкелегіш болады» деп жориды (қуырдаққа араластырып жеуге болады деген түсінік бар).
Жас балаға кеңірдек жегізбейді; көмекейді де «ұрысқақ болады» деп бермейді.
Тіл ұшын жесе — «сүйреңдеп сөйлейді» дейді; таңдай жесе — «шешен болады» деген ырым бар.
Балаға асықтың етін мүжітпейді: «Алты жыл аш болсақ та, асықтың етін мүжіме» деген мәтел соған қатысты айтылады.
Қыз балаға кәрі жілік ұстатпайды: «болашақ жары кәрі болады» деп жориды.

Белгі мен болжам

Бала қаспақ жесе, кейін үйлену тойында жаңбыр жауады деген наным бар.
Сәби нәжісін жеп қойса, «жоғалған нәрсені тапқыш болады» деп ырымдайды.
Жаңа туған нәрестені құттықтап шашу апарғанда, шикі ет қоспау керек: «өлімнің нышаны» деп жаман ырымға балайды.
Қыз баланың шашы өссін деп желке жегізеді деген түсінік бар.

Қасиет жұқтыру туралы наным

Батырдың, ақынның, палуанның сарқытын жегізсе немесе олар сәбидің аузына түкірсе, «жақсы қасиеті мен өнері балаға қонады» деген ырым кездеседі.

Әдеп пен тәрбие: қауымдық ереже

Үлкенді сыйлау

Бала үлкен адамның алдын кесіп өтпеуі, үлкендердің сөзіне араласпауы керек: бұл — әдепсіздік.
Үлкен кісіге бірінші болып сәлем береді.
Үйге келген кісіге төрден орын ұсынады.
Қонақтың аяқ киімін тазалап, кетерде алдына қойып беру — құрмет белгісі.

Сөз мәдениеті және тыйым

Қыз балаға дөрекі сөз айту — әдепсіздік белгісі.
Қыздардың ұлдарды тебуі — көргенсіздік деп саналған.

Үй ішіндегі қимылға қатысты ырым

Баланы сыпыртқымен, көсеумен ұрмайды: «пәле жабысады, қырсық шалады» деп жориды.
Баланы ожаумен ұрса, ырыс-несібе кетеді деген наным бар.
Қыдырып келген жас баланы құр қол шығармайды: көңілі қалмасын, «келетін бақтың беті қайтпасын» деген ниет.

Табиғатқа құрмет

Жаңа көк шөпті жұлмайды, ағаш бүрін үзбейді, көк шыбықты сындырмайды: «көктей орыласың» деген тыйым сөз бар.
Бастау басына, бұлақ қасына дәретке отырмайды: бұлақты «тіршіліктің көзі» деп қадірлейді. «Бұлақ көрсең, көзін аш» деген нақыл осы ұғыммен үндес.

Қырқынан шығару, тұсаукесер және жолға шығару

Қырқынан шығару және иткөйлек

Нәрестені қырқынан шығарғанда ауыл әйелдері жиналады. Иткөйлекті шешіп алған соң, оған тәтті түйіп, иттің мойнына байлап жібереді. Ауыл балалары итті қуып жүріп ұстап, тәттіні бөліседі. Иткөйлекті ырым ретінде баласы жоқ әйелге беру дәстүрі бар: «балалы-шағалы болсын, көпшілікті қуантсын» деген тілек.

Ұл баланы 40 күнге жеткізбей (37–39 күнде), қыз баланы 40 күннен асырып (42–44 күнде) қырқынан шығару — қалың малға қатысты ырым ретінде түсіндіріледі.
Баланың қарын шашын тастамай сақтайды немесе адам аяғы баспайтын жерге көміп тастайды: «әлсіз кезеңде қорғасын» деген наным.

Тұсаукесер, тоқымқағар және сапар

Баланың аяғын басып, тез жүріп кетсін деп тұсауын кеседі.
Бала алғаш жолға шыққанда тоқымқағар жасап, тілек тілейді.
Тұңғыш баланы алыс сапарға шығарарда той жасап аттандырады: үлкен-кішіден бата алсын, жолы ашылсын деген ниет.
Сүндет тойына шақырып келген балаға тәтті ұстатып, тайының жалына шүберек байлап, «Жол болсын, той құтты болсын!» деп шығарып салады.

Шала туған, әлсіз сәбиге қатысты ырым

Шала туған баланы тымаққа салып, неше күні кем болса, сонша күн кереге басына іліп қояды деген ырым бар.
Баланың мойны тез әрі түзу бекісін деп шілдеханаға сойылған қойдың мойын омыртқасын тұтас асып, тесігінен шыбық өткізіп кептіріп қоятын дәстүр кездеседі.

Қысқа түйін

Бұл ырымдар мен тыйымдар — халықтың бала амандығын, үйдің берекесін, ұрпақтың өсіп-өнуін тілеген мәдени қабаты. Кейбірі әдепке, тазалыққа, қауіптен сақтануға үндесе, енді бір бөлігі — символдық ойлау мен сенімнің көрінісі. «Адам ұрпағымен мың жасайды» деген сөздің салмағы да осындай ұғымдармен астасып жатыр.