Бала көкжалдан
Едіге туралы тарихи һәм халықтық таным
Тарихи деректер бойынша Едіге Тоқтамыс хан тұсында (XIV–XV ғғ.) өмір сүрген. Дала перзентінің бойындағы даналық қой қайтарып, қозы қуып жүрген кезінің өзінде-ақ аңғарылады. Аңыз-әңгімелер Едігенің хан алдында қаймықпаған қайсарлығы мен ақылға сүйенген ерлігі туралы көп баяндайды.
Ел жадындағы Едіге — әрі би, әрі батыр, әрі көсем, әрі шешен, әрі дана тұлға. Сондықтан халық санасында «Ел қамын жеген Едіге» деген ұғым орныққан.
Қаныш Сәтбаев 1927 жылы «Ер Едіге» жинағын құрастырып, алғысөзінде Едіге бейнесіне жан-жақты тоқталып: «Едіге — қазақ батырларының ішіндегі ең маңдайлы, аруағы күшті, көлемі мен сәулесі күшті шолпан іспетті…» — деп бағалайды. Ал Сыпыра жырау Едігені Ер Шыңғыс, Әз Жәнібек, Ақназар секілді ерлерден де биік сипаттап, оны ардақ тұтуға үндейді.
Едігенің төрт билігі
Аңыздарда Едігенің бала кезінен-ақ әділ төрелік айтып, дауды тоқтатқан төрт оқиға кең таралған. Бұл биліктер оның тапқырлығын, қисынды ойлауын және елдік мүддені биік қоюын айқын көрсетеді.
1) «Сәлемнің жөнін» тапқан сөз
Бір күні Едіге қасындағы тоқсан баламен ойнап жүріп, алыстан екі жолаушыны көреді де: «Өздерің сәлем бермеңдер. Сәлем берсе — алыңдар. Сәлем бермедің деп сөксе — жауабын мен айтайын», — дейді.
Жолаушылар жақындап: «Балалар, неге сәлем бермейсіңдер?» дегенде, Едіге: «Әуелі өздеріңіз неге сәлем бермейсіздер?» деп қайырады. Олар: «Біз үлкенбіз бе, жоқ сендер үлкенсіңдер ме?» дегенде, Едіге: «Біз үлкенбіз», — дейді.
Жолаушылар таңырқап: «Қалайша?» дегенде, ол: «Мына тоқсан баланың жасын қоссақ, біз үлкен болмаймыз ба?» деп жауап береді. Сөзден тосылған екі жолаушы оның зеректігіне разы болады.
2) Қоян дауы: «Көргендікі ме, атқандыкі ме?»
Екі жолаушы Тоқтамыс ханға даумен бара жатқанын айтып, істі Едігеге салмақ болады. Даудың түйіні — Еділ мен Жайық арасы «менікі» деген бір кісі көрген ақ қоянды атуға мылтық алуға кеткенде, екіншісі атып алып кеткені.
Едіге екеуінен де: «Бір төрелік айтсам, көнесіңдер ме?» деп келісім алады да, мынадай шарт қояды: қоянды бір балаға құшақтатып, қоянды алғаш көрген адамға — мерген көрсеткен қашықтықтан, балаға тигізбей атып көруді бұйырады. Балаға тисе — құнын төлейді, оқ далаға кетсе — қояннан бас тартады, дәл тисе — қоян соныкі.
Аңшы қоянды дәл атып түсіреді. Сонда Едіге: «Ендеше, бұрын көрген қоян — сенікі», — деп қоянды оған береді. Екінші тарап келіспей, дауды ханға апарғанда, Тоқтамыс хан: «Сол баланың төрелігі — төрелік. Біз ондай төрелік бере алмаспыз», — дейді.
3) Ақсақ мал дауы: «Кінә — сүйрегенде»
Сегіз жасқа келген Едіге біреудің қойын бағып жүреді. Бір күні оған төрт ағайынды жолаушы жолығады. Олардың ортақ малы — бір аяғы ақсақ қара. Ақсақ мал кәпірдің егісіне түсіп, иесі: «Төрт аяғының тиген жеріне — төрт жүз ділдә» деп құн сұрайды. Төрт ағайынды төлемді қалай бөлетінін шеше алмай, Едігеден төрелік сұрайды.
Едіге алдымен: «Ақсақ аяқ қайсыңа тиесілі?» деп сұрайды. Ең кішісі: «Маған» дегенде, Едіге: «Ендеше, сен төлеуден боссың», — дейді.
Төлемді былай бөледі: екі жүз ділдәны басы үлкен аға төлесін (малдың басы — соныкі, егінге көзі көріп, басы бастап барды), қалған екі жүзді екі аға көтерсін (сау аяқтар ауру аяқты сүйреп апарып, егінді бастырды).
Үшеуі келіспей ханға барғанда, Тоқтамыс: «Баланың төрелігі — әділ. Мен бұдан артық айта алмаспын», — деп тоқтайды.
4) Түйе мен бала дауы: «Ақиқатты сезімнен тану»
Бір күні екі адам атан түйеге таласып, Едігеден төрелік сұрайды. Бірі: «Бота күнінде жоғалттым, атан болғанда таныдым» десе, екіншісі: «Өз інгенімнің ботасы, өз бурамның баласы» деп қарсы уәж айтады.
Едіге: «Енесін тауып әкеліңдер» дейді. Екі інген келгенде, атанның тақымына бұрау салып бұрайды. Сонда «жоғалттым» деген адамның інгені боздап келіп, атанға ұмтылады. Едіге: «Түйе — соныкі. Ұрлағаның рас, қайтар», — деп кесім айтады. Келіспегені ханға барғанымен, Тоқтамыс хан: «Сол төрелікке тоқта. Түйесін қайтар», — дейді.
Тағы бір жолы екі әйел мен екі еркек бір балаға таласып келеді. Бір жұп: «Бесікте жоғалтқан едік, енді таныдық» десе, екіншісі: «Он ай көтеріп, өзім тапқан балама жала жабады» деп зар илейді.
Едіге төртеуінен де келісім алып, баланы екі әйелге екі қолынан ұстатады да: «Баланы семсермен қақ бөліп беремін» деп семсерін көтере бергенде, «жоғалттым» деген әйел шошып: «Өлтірмеңіз! Егер менің балам болса, бір күні табар. Әзірше мына әйел алсын» дейді.
Едіге үнсіз қалған әйелге қарап: «Ұрлағаның шын: өлтірсе де қимаған жоқсың. Баланы иесіне бер», — деп үкім шығарады. Бұл дауға да хан: «Қойшы баланың төрелігі — төрелік, бұдан артық кесім айта алмаймын», — деп тоқтайды.
Ханның назарына іліккен Едіге
Мұнан соң Тоқтамыс хан: «Төрт рет осындай әділ төрелік айтқан қандай бала? Кім болса да, алдыма әкеліңдер», — деп бұйырады. Едігені хан алдына алып келеді.
Хан: «Төрт рет төрелік айтқан сен бе?» — деп сұрайды. Едіге: «Иә, мен едім, тақсыр», — дейді. Хан тағы сұрайды: «Атың кім?» Едіге: «Едіге».
Баланың үстіндегі киімі көнетоз екенін байқаған хан ескі киімін шештіріп, жаңасын кигізеді. Ел аузындағы жыр үлгісінде оған сый-сияпат беріп, үлкен жауапкершілік жүктейді:
Жауырындары жақталы,
Түйме баулы тартпалы,
Ал қаракес тон берді,
Мұны үстіңе ки деді.
Көкала жорға мін деді,
Көнте белбау бу деді.
Тұтам бауы сом алтын,
Ақсұңқар құс беремін,
Ұшан-теңіз шүй деді.
Қырымнан қиын дау келсе,
Төрелігін соның бер деді.
Қырымнан қалың жау келсе,
Едігем, соны қыр деді.
Едіге дауды бітістіріп, жаудың бетін қайтарып отырады. Тоқтамыс хан да ел тыныштығын бұзбай, жұрты алдында беделін күшейте береді.
Аруақ туралы ишара: ханның селк етуі
Күндердің бір күні Тоқтамыс ханның әйелі: «Осы алып жүрген жалшы балаңыздың аруағы сіздің аруағыңыздан басым сияқты», — дейді. Хан шамданып: «Ей, тентек қатын, есігімдегі жалшының аруағы қалай менен артық болсын?» — деп жауап қатады.
Ханым: «Сіз байқамай жүрсіз. Едіге ‘Аллаң жар болсын’ деп кірген сайын, сіз селк етесіз. Өзіңіз де аңғармайсыз», — дейді. «Сенбесеңіз, киіміңіздің етегін тебен инемен түйреп қояйын — сол сәтте селк еткеніңіз білінеді» деп уәж айтады.
Ханым ханның етегіне тебен ине қадайды. Сол кезде Едіге есіктен: «Аллаң жар болсын» деп кіріп келгенде, хан еріксіз селк етіп қалады. Тебен ине ортасынан шарт сынып, жоғары ұшып кетеді.
Ханым ханға қарап: «Енді аруағының зорын білдіңіз бе?» — дейді.