Ханның қалауын алып қайт
Балабидің азан шақырып қойған аты — Бименбет. Ол әкесі Есенәліден он үш жасында жетім қалып, әкесінің інісі Арғынбайдың соңына еріп, атын ерттеп қасына ілеседі. Сөйтіп жүріп Арғынбай биден тәлім алады. Ел ішіндегі дауға келген жұртқа кесімді сөз айтып, шешімнің түйінін таба білетінімен көзге түсіп, содан бері Балаби атанып кеткен деседі. Оның тоқтамы мен талғамы тосын, тың бояуға, сурет пен бейнеге, қимыл-қозғалысқа толы еді.
Бөрібас байдың қара қасқа жорғасы: алғашқы сапар
Бағаналы ішінде Бөрібас дейтін дәулетті байдың Шаппайбер атанған талай сәйгүлікке дес бермеген қара қасқа жорғасы болады. Бір ұлан-асыр тойда ханның көзі осы жорғаға түсіп, көңілі ауып, оны сұратып алуға ниеттенеді. Хан қарамағындағы Әмеңке, Құлтас, Жантас деген билерге: «Жорғаны сұрап келіңдер» деп тапсырғанымен, олар байдың сараңдығын бетке ұстап, салғырттау көрінеді.
Олардың ыңғайын аңғарған хан: «Қауқары тышқан аулауға ғана жететін кәрі қулар не бітірер?» деп, сөз сайысына ерте араласып, талай шешенді мүдірткен жалынды жастың бірі — Балабиге жұмсайды.
Балабидің сөз саптауы
Балаби Бөрібастың ауылына барса, әлгі үш би байдікіне қонақ болып отыр екен. Бай жас жігіттен: «Қандай бұйымтайың бар, сөйлей отыр?» деп сұрайды.
«Ханнан сәлем әкелдім, Бағаналы Бөрібасым. Қасым жомарт сияқты, даңқың аян болған соң. Қалауын айтты қармаулы, салмағы зіл қорғасын. Берсін деді ренжімей қара қасқа жорғасын.
Хан да жомарт өзіңдей, жанар таудың көзіндей. Айтқаны ғибрат халыққа — осы үш бидің сөзіндей. Жорғаңыз да дүлдүл ғой, көздің жауын арбайтын…»
«Қара қасқа жорғаны сыйладым деп ханыма, жөнің бар ханға байлайтын».
Үш биді куә қылғандай, Бөрібас бай да сөзге тоқтап: «Сұрауы келіссе, бермейтін дүние болмайды» деп, жорғаны ханға жіберуге келіседі. Алайда астарында: «Ханым да жомарт дедің ғой… оның да бір қымбат-қимасы бар шығар» деген ишара қалады.
Әділ төрелік: ақсақ аяқтың дауы
Төрт кісі бірігіп, бір ақсақ ешкіні семіртіп соймақ болып, қырманға жібереді. Сойғанда кім қай аяғын алатынын да алдын ала бөлісіп қойған екен. Бір күні ешкі шүберек оралған ақсақ аяғын отқа тигізіп алып, бақырып қырманды айнала жүгіріп, ақырында қырман өртенеді.
«Өртке кінәлі кім?» дегенде, үш сау аяқтың иелері кінәні шүберек байланған ақсақ аяққа аударады. Сонда Бименбет қисынды уәж айтады:
Балабидің дәлелі
- Ешкі бір аяғымен жүрмейді — үш аяғымен жүреді.
- Ол ауру аяғына салмақ салмай, сау аяқтарына сүйенеді.
- Отты қырманға «әкелген» — сау аяқтар.
Осылайша, Бименбет ақсақ аяқтың иесін жазықсыз айыптаудан арашалап қалады.
Досбол мен Балаби: әзіл мен зеректік
Досбол мен Балаби бір үйге түсіп, түстік ішеді. Үй иелері сүтке күріш бұқтырып, үстіне сары май қосып әкеліп қояды. Балаби сары майды өзіне жақындатпақ болып: «Досеке, жасымыздан бірге өскен егіз едік. Атам өлді — келмедің, шешем өлді — келмедің…» деп, күріштің бетіне өз жағына қарай екі жол сыза бастайды.
Жолдасының қулығын бірден аңғарған Досбол: «Рас қой, мен сені ұмытайын деп жүр деймісің? Жүргіншілік көп, ел іші ұйқы-тұйқы шақ еді…» деп, сары майды күрішпен араластырып жібереді.
Балабидің тоқтамы
Екі жақсы дос болса, біріне-бірі өш болмас.
Бақ қонбайтын жігітке іздегені дөп болмас.
Бұлақсыз сай тасығанмен, көл болмас.
Жаманның қанша айтқаны — ем болмас.
Төрт сұрақтың түйіні
Балаби қартайған шағында елін жиып, төрт сауал тастайды: «Жерден ауыр не? Судан терең не? Оттан ыстық не? Көктен биік не?» Ешкім бірден шеше алмапты.
Балабидің жауабы
- Жерден ауыр
- Ақыл мен білім.
- Судан терең
- Оқу мен ғылым.
- Оттан ыстық
- Фәни жалған — адамның қысқа өмірі.
- Көктен биік
- Тәкаппардың көңілі.
Бөрібас жорғасы: ханның қалауымен келген тоқтам
Он бес жасынан ел билеген Балабиді елуге келгенде Ахмет хан шақырып алып: «Маған Бөрібас байдың қара қасқа тұлпарын әпер» дейді. Балаби бірден келісе қоймайды. Өйткені Бөрібас ханға құлақ асқанымен, қияңқы, көкжал, ел ішіндегі ишанды құдайдай, қожаны пайғамбардай көріп, бәйге алған тұлпарын солардың батасын алсын деп ғана мінгізетін сараң бай екен.
Хан мен қара ортасынан қиыла өтініш болмаған соң, Балаби ертеңіне қалың нөкерімен Бөрібастың ауылына өзі келеді. Байдың боз үйінде Мөңке, Байтас, Жантас деген билер түстеніп отыр екен. Дидарласқаннан соң, Бөрібас жөн сұрайды. Сонда Балаби бұл жолы сөзін бұрынғыдан өткірлейді:
Қатаң ескертуге ұласқан шешендік
«Ханың саған жұмсады, Жанбайұлы Бөрібасым, берсін деп әдейі жіберді қара қасқа жорғасын. Сұлулығы ханшаның өзіндей, семіздігі өзіңдей… Жорғалығы дәл мына Мөңке бидің сөзіндей, беріктігі Байтасдай, жүйріктігі Жантастай…»
«Сол тұлпарды бермесең, көнер емес шайқаспай… Достығың сенің білінбес ат мініп, шапан алыспай… Ендігісін өзің біл, Жанбайұлы Бөрібас би!»
Хан мен бидің арасындағы бұл дүмпуден сескенген Бөрібас бай лажсыз көнеді. Текті қара қасқа тұлпарын тек ат күйінде ғана емес, оң жақтағы ару қызындай қастерлеген дүние-мүлкімен қоса береді: алты қанат ақ отау, үйірлі сауын бие, баптаушысы мен күтушілерін түгел қосып аттандырады.