Қазақша рефераттар

Ғұн тайпаларының ерекшеліктері

Ғұндар туралы деректер

Б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында Алтай, Оңтүстік Сібір және Шығыс Қазақстан аумағында «ғұн» атауымен белгілі тайпалық одақ қалыптаса бастады. Б.з.д. I мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап Байкалдан оңтүстікке қарай және Ордосқа дейін созылған дала мен шөлейт өңірлерде қарапайым мал шаруашылығымен айналысқан, этникалық құрамы әртүрлі тайпалар көшіп-қонып жүрді.

Сол тайпалардың ішінде б.з.д. IV–III ғасырларда Солтүстік Қытай шекарасына дейінгі жерді мекендеген екі ірі бірлестік ерекше аталады: Сюнну және Дунху. Қытай тіліндегі «сюнну» атауы «солтүстіктегілер» деген мағынаны білдіреді.

Сюннулар хунну немесе ғұндар деп те аталады және әсіресе б.з.д. III ғасырда айрықша күшейді. «Ғұн» атауының шығу тегі нақты белгісіз. Дегенмен зерттеушілердің бір бөлігі бұл атау кейінірек сюнну (хунну) атауынан тараған болуы мүмкін деп есептейді.

Дереккөздер мен зерттеушілер

  • Ғұндар туралы тарихи деректер қытай тілі мамандары Н. Я. Бичурин мен Н. Кюнер еңбектерінде кеңінен келтірілген.
  • Тарихын жүйелеуге зор үлес қосқан ғалымдар: А. Н. Бернштам, Л. Н. Гумилев, Н. И. Конрад.
  • Қазақстандық зерттеушілер ішінде К. М. Байпақов және басқа ғалымдар ғұн тарихын зерттеумен айналысқан.

Ғұндардың этникалық тегі туралы мәселе әлі де толық шешілген жоқ. Зерттеушілердің көпшілігі оларды түріктердің арғы аталарына жатқызады. Ғұндар күшейген кезеңде олардың бірлестігіне өзге тайпалар қосылып отырғандықтан, «ғұн» атауы этникалық ұғымнан гөрі саяси одақ атауына жақындап кетті.

Ғұн бірлестігінің күшеюі және Мөде кезеңі

Бірігудің негізгі себебі

Ғұн тайпаларының бір одаққа топтасуына Қытаймен арадағы төрт ғасырға созылған қақтығыстар айрықша ықпал етті. Хань империясы ғұндарды бірнеше рет бағындыруға ұмтылғанымен, ғұндар іргелес тайпалармен бірігіп, шабуылдарға табанды түрде тойтарыс беріп отырды.

«Ғұн үйінің өрлеуі»

Тайпалардың бір одаққа бірігуі б.з.д. 209 жылы жүзеге асты. Бұл үдеріс әйгілі Мөде (туғаны шамамен 230, қайтыс болғаны б.з.д. 174) есімімен тығыз байланысты.

Мөде ғұндарды қуатты державаға айналдыру үшін әскери реформалар жүргізді. Оның басшылығымен ғұндар оңтүстіктегі дунхуларды талқандады, Саян–Алтай тайпаларына және Үйсіндерге шабуыл жасап, өз ықпалына қаратты. Батыста юечжи тайпаларына жорық жасап, оларды бағындырды.

Қытаймен қатынас және Ұлы Қытай қорғаны

Б.з.д. 200-жылдары ғұндар Ордосты өз бақылауына алып, Хань әулетінің негізін қалаушы Лю Банды жеңді. Ұлы Қытай қорғанын салудың себептерінің бірі — осы ғұн шапқыншылықтарынан қорғану еді. Қытайдың көне жылнамаларындағы «тұрағы жоқ, үйі жоқ ғұндар бәле болды» деген мазмұндағы тіркестер олардың Қытайға елеулі қауіп төндіргенін аңғартады.

Б.з.д. 188 жылы Мөде мен Хань императоры Гаоцзу «тыныштық және туыстық» туралы шартқа қол қойды: Мөде қытай ханшасын әйелдікке алды, ал Хань империясы ғұндарға жыл сайын алым-салық төлеуге міндеттелді.

Жаулап алу соғыстары нәтижесінде Забайкальеден Тибетке дейін және Шығыс Түркістаннан Хуанхэ өзенінің орта ағысына дейінгі кең аумақ ғұн ықпалына өтті. Алайда орасан зор территориясы болғанымен, держава ішкі бірліктің әлсіздігі салдарынан осал тұстарға да ие еді.

Ішкі дағдарыс, бөліну және көші-қон толқындары

Б.з.д. 59 жылы ғұндардың өз ішінде билік үшін қақтығыс басталды. Бұл жағдайды Қытай мемлекеті тиімді пайдалануға тырысып, Үйсіндермен одақтасып, ғұндарға қарсы бірнеше жорық ұйымдастырды.

Б.з.д. 47 жылы ғұн державасы оңтүстік және солтүстік ғұндарға бөлінді. Оңтүстіктегі ғұндар Хань империясына тәуелді болды, ал Чжи-Чжи шаньюй бастаған солтүстіктегі ғұндар тәуелсіздігін сақтап, Солтүстік Моңғолия мен Шығыс Түркістанның солтүстік өңірлерінде көшіп-қонып жүрді.

Қазақстан мен Орта Азияға алғашқы жаппай өту

Солтүстіктегі ғұндардың бір бөлігі Тянь-Шаньнан асып, Қаңлы тайпаларымен келісім жасап, олардың шығыс жағына қоныстанды. Бұл — ғұндардың Қазақстан мен Орта Азия аумағына алғаш рет жаппай өтуі.

Екінші көші-қон толқыны (I ғасыр)

Екінші толқын біздің заманымыздың I ғасырында басталды. 93 жылы Хань әскерлері ғұндарды ығыстырып, тайпалардың бір бөлігін бағындырды, бір бөлігімен одақ құрды, ал қалғанын батысқа қарай жылжытты.

Осы жылжулардың нәтижесінде Тарбағатайға дейін жетіп, Оңтүстік-Шығыс Балқаш өңірін мекендеген Юебань тайпалары қалыптасты. Кейін олар Орталық Қазақстанды және Сырдарияның солтүстігіне дейінгі өңірлерді қамтыған аумақтарға тарады. Арал теңізі мен Каспий маңына шығып, аландар мен ассаларға шабуыл жасап, оларды батысқа қарай ығыстырды.

Ғұндардың Қазақстаннан Шығыс және Орталық Еуропаға жетуіне үш ғасырдан астам уақыт қажет болды. Кейін олар Рим империясына елеулі қауіп төндірді.

Еуропадағы ғұндар және Аттила

V ғасырдың 30-жылдарында ғұндардың көсемі Аттила (410–453) Румыния мен Венгрия аумағындағы көшпелі тайпаларды өз билігіне біріктіріп, Рим империясының Паннония мен Мезия аймақтарын басып алды. Бұдан кейін Франция жеріне дейін өтті.

Тарихи бағалау

Жаулап алынған өңірлерде қалалар қирап, қоныстар өртке ұшырап, Еуропаның көптеген елдері үрей құшағында қалды. Н. А. Машкин «Ежелгі Рим тарихы» еңбегінде 375–376 жылдары вестготтардың Қазақстан даласынан келген ғұндармен біріге жүргізген күрестері Рим империясының құлау үдерісін жеделдетті деген тұжырым айтады.

Ғұн қоғамының дамуы

Саяси құрылым және басқару

  • Ғұндар 24 руға бөлініп, оларды ру басылары мен ақсақалдар басқарған.
  • Ақсақалдар кеңесі және халық жиналысы сияқты рулық институттар жұмыс істеген.
  • Жиналыстар жылына үш рет (бірінші, бесінші және тоғызыншы айларда) өтіп, онда мемлекеттік істер талқыланған, ат және түйе жарыстары ұйымдастырылған.
  • Елді шаньюй басқарған; оның билігі өте кең болған.
  • Шаньюйден кейін түменбасылар тұрған: барлығы 24 түменбасы, әрқайсысының өз көшіп-қонып жүретін жерлері болған.
  • Лауазымдар мұрагерлікпен берілген: шаньюй қайтыс болса, билік інісіне немесе үлкен ұлына өткен.

Әлеуметтік жіктелу

Патриархаттық-рулық қатынастар негізінде жаңа қоғамдық құбылыстар қалыптасты: теңсіздік күшейіп, таптық жіктелу байқалды. Қабірлерден табылған қымбат бұйымдар мен маталар үстем топтың қолында байлықтың шоғырланғанын көрсетеді.

Қытай саяхатшысы Сыма Цянь жазбаларында ғұндарда малға әулеттік және жеке меншік болғаны айтылады. Сонымен қатар соғыс тұтқындары мен бағынышты аймақтар халқынан құралған құлдар болған; олар үй қызметі, мал бағу, қолөнер және жер өңдеу жұмыстарына пайдаланылған.

Шаруашылық: көшпелі мал шаруашылығы және егіншілік

Мал шаруашылығы

Ғұндардың тұрмысында мал шаруашылығы негізгі орын алды. Олар жылқы, ірі қара, қой-ешкі өсірді; кейбірі түйе мен есек ұстаған. Жайылым шөбі мен суына қарай маусым сайын қоныс ауыстырып отырған. Етін азық етіп, терісінен киім мен аяқ киім тіккен, жүн және аң терісін пайдаланған.

Отырықшылық және егіншілік

Ғұндар отырықшылық пен егіншілікпен де айналысқан. Жазба деректерде олардың тары өсіруді жақсы меңгергені айтылады: тары ерте піседі әрі суаруды көп қажет етпейді. Егіншілікке қатысты темір орақтар, шойын түрендер, қол диірмендер, тас үккіштер сияқты құралдар табылған.

Қоныстардан астық сақтайтын ұралар, еден мен қабырғалардың сылағынан және кірпіш арасынан сабан қалдықтарының кездесуі де ғұндардың егіншілікпен айналысқанын дәлелдейді. Жалпы алғанда, ғұндардың қоғамдық құрылымы ұлыстық жүйеге бейімделгенімен, рулық институттар да сақталған.