Жылағанда көз жаман
Халық даналығы: тіршіліктің таразысы
Төмендегі мақал-мәтелдер — өмірдің қыр-сырын қысқа да нұсқа жеткізетін халық ойының мәйегі. Әр сөйлемнің астарында тағдыр, еңбек, береке, сақтық, қайрат, әділет секілді ұғымдарға қатысты тұтас бір тәжірибе жатыр.
Тағдыр мен қиындық
Бұл топтағы нақылдар өмірдің кейде қатал, кейде күтпеген бұрылыстарға толы екенін еске салады. Қиындықтың да өз заңы, өз сабағы бар: бірі — сақтыққа, бірі — сабырға, бірі — төзім мен қайратқа шақырады.
Сор мен сынақ
- Жарлының жалғыз қозысын қасқыр жейді.
- Сорлыға сойылдың жуан басы тиер.
- Бір қазаға екі жаза жоқ.
- Жазым болса, быламыққа тіс сынар.
- Күлән құдыққа құласа, құлағында құрбақа ойнайды.
- Кырсыққанда қымыран іриді.
- Сұмырай келсе, су құрыр.
- Сорлының аузы асқа тисе, мұрны қанайды.
Қиын шақтағы мінез
- Жау жағадан алғанда, ит етектен тартады.
- Жамандық аяқ астында.
- Отырса — опақ, тұрса — сопақ.
- Жамандық пен жақсылық егіз.
- Жамандық жасырылмас.
- Айтқанда — ауыз жаман, жылағанда — көз жаман.
- Қаралы көңіл жаралы.
- Байтал түгіл, бас қайғы.
Сақтық пен салмақ
- Сау басына сақина тілеп.
- Бір күн қарны ашқаннан қырық күн ақыл сұрама.
- Жаман айтпай, жақсы жоқ.
- Өлетін бала молаға қарай қашады.
- Жапалақты тасқа ұрсаң да — жапалақ өледі, таспен жапалақты ұрсаң да — жапалақ өледі.
- Олай тартсаң — өгіз өледі, бұлай тартсаң — арба сынады.
- Аспаннан іздегенім аяғымның астынан шықты.
Береке, бақ және жол
Береке — орын мен уақытқа, ниет пен әрекетке байланысты. Бақ та тұрақты емес: қонса — көтереді, тайса — орнына қайтарады. Бұл мақалдар сәттілікке масайрамауды, сәтсіздікке жасымай, еңбекті серік етуді меңзейді.
Береке мен ырыс
- Бұлт қайда қонса, береке сонда шөгеді.
- Таршылық болмай, кеңшілік болмайды.
- Батар күннің атар таңы бар.
- Қыстағы қар, жаздағы жаңбыр — жерге жауған нұр.
- Ел қонысынан айрылса, ел ырысынан айрылады.
- Дүние — кезек.
Бақ, талап, мүмкіндік
- Қырықтың бірі — Қыдыр.
- Таудай талаптан бармақтай бақ.
- Жолы болар жігіттің желі оңынан тұрады.
- Жолы болар жігіттің жеңгесі шығар алдынан.
- Бақ қонатын адамның ұлы епті, қызы көрікті болады.
- Басыңа бақ қонғанда — елден асқан данасың, басыңнан бақ тайғанда — қалыбыңа барарсың.
- Құдай бергенге құлай береді.
Адам, қоғам және әділет
Адам мінезі — ортада сыналады. Кейбірі қиындықты көбейтеді, кейбірі қайғыны қайратпен жеңеді. Ал қоғамда әлсіздің жайы, жетімнің жағдайы, әділдік пен жауапкершілік туралы түсінік айқын көрінеді.
Әлсізді қорғау, әділ болу
- Жетім қозы — түртіншек.
- Жерге түскен — жетімдікі.
- Әкесі өлгенді де естіртеді.
- Жетім қыздың тойындай.
- Өз мінін білген — өзгеге төрелік береді.
Күнделікті өмірдің шындығы
- Күріш арқасымен күрмек су ішер.
- Біреу өлмей, біреу күн көрмейді.
- Өлмегенге өлі балық кездеседі.
- Қойдан қалған қозы қасқырға тап болады.
- Қойға қасқыр шапқанда, ит семіреді.
- Итті иесімен қина.
- Айран ішкен құтылып, шелек жалаған тұтылып.
Қайрат, өнер және аңшылыққа қатысты тәмсіл
Еңбек пен қайсарлық
Қайғыны жеңу — ниет пен шыдамға байланысты. Көргенді адам қиындықты сылтау емес, сабақ етеді.
- Қайғыны қайраткер жеңеді.
- Әр кәллада бір қиял.
- Бұл дүниенің құсасы ол дүниеге кетпейді.
Аңшылыққа қатысты
- Аңшының кешіккенінен сүйін.
- Шын аңшының алдына аңның өзі келеді.
Бұл ойлар дайындық, сабыр және сәттің өз уақытында келетінін меңзейді.
Қысқа қорытынды
Мақал-мәтелдің құны — оның қысқалығында ғана емес, өмірге жақындығында. Бір ауыз сөз кейде ұзақ насихаттан артық: ол ойды ықшамдайды, мінезді түзетеді, бағытыңды айқындайды.
- Жұт — жеті ағайынды.
- Ақсақ түйенің аузына жел айдаған қаңбақ түсер.
- Қас жақсының белгісі — қайғысын жұртқа білдірмес.