Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Ботулизм: қысқаша түсінік
Ботулизм (лат. botulus — «шұжық») — жалпы организмнің ауыр улануына әкелуі мүмкін, көбіне тағам арқылы жұғатын қауіпті инфекциялық ауру. Бұл дерт, әсіресе, дұрыс дайындалмаған немесе дұрыс сақталмаған консервіленген өнімдерді тұтынғанда пайда болады.
Негізгі қауіп
Уыт (токсин) жүйке жүйесіне әсер етіп, жұтыну, сөйлеу және тыныс алуды қиындатуы мүмкін. Уақытында көмек көрсетілмесе, өлім қаупі бар.
Қайдан жұғады
Көбіне үйде дайындалған көкөніс, саңырауқұлақ, ет және балық консервілерінен, технологиялық және санитарлық ережелер сақталмаған өнімдерден жұғады.
Қоздырғышы және таралу ерекшелігі
Ботулизмнің қоздырғышы — Clostridium botulinum. Ол бөлетін уытты зат (ботулотоксин) тағам арқылы ағзаға түсіп, ауыр улану туғызады. Аталған микроағза адамның, жануарлардың және балықтардың ішек жолдарында кездесуі мүмкін.
Қоздырғыш топыраққа түскеннен кейін спораға айналып, ұзақ уақыт (бірнеше жыл) сақталады. Дәл осы себепті өнімді өңдеу, сақтау және консервілеу кезінде тазалық пен технологиялық талаптарды сақтау ерекше маңызды.
Тарихи дерек
Ауру қоздырғышын 1896 жылы голландиялық ғалым Э. ван Эрменгем анықтаған.
Белгілері: қашан және қалай байқалады
Ауру белгілері көбіне тағамды қабылдағаннан кейін 2–12 сағат ішінде байқала бастайды. Кейбір симптомдар бастапқыда қарапайым улануға ұқсас көрінгенімен, ботулизмде жүйке жүйесіне тән белгілер тез қосылады.
Жалпы улану белгілері
- әлсіздік, әлсіреу
- бас ауыруы, ұйқының бұзылуы
- іштің ауыруы, жүрек айну, құсу
- ауыздың құрғауы, қатты шөлдеу
Жүйке жүйесіне тән белгілер
- көз алдында торлану, бұлдырау, қосарланып көру
- көз қарашығының ұлғаюы
- жұтынудың қиындауы, шашалу
- дауыстың қарлығуы, мұрын арқылы сөйлеу, біртіндеп дауыс жоғалту (афония)
Маңызды
Ботулизм белгілері байқалса, өздігінен емделмей, науқасты шұғыл түрде медициналық ұйымға жеткізу қажет.
Емдеу: не істеледі
Ботулизмнің алғашқы белгілері пайда болған сәттен бастап науқасты ауруханаға жатқызу керек. Негізгі шұғыл шаралардың бірі — ботулизмге қарсы арнаулы иммунды сарысу енгізу.
Егер бір консервіленген өнімді бірге тұтынған адамдар болса, уланудың клиникалық белгісі білінбесе де, олар дәрігерге қаралуы тиіс: қажет жағдайда алдын ала медициналық шаралар қолданылуы мүмкін.
Алдын алу: күнделікті қауіпсіздік ережелері
Сатып алу кезінде
- базардан, сауда нысандарынан тыс белгіленбеген орындардан үйде дайындалған консервілерді сатып алмаңыз
- өндірістік өнімнің жарамдылық мерзімі мен сақтау шартын міндетті түрде тексеріңіз
Қаптама мен сақтауды бағалау
- қақпағы күмпиген (бомбаж) консервілерді пайдаланбаңыз
- сақтау және пайдалану мерзімін қатаң қадағалаңыз
- тасымалдау мен сақтау кезінде санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтаңыз
Үйде консервілеу
- үй жағдайында ет, балық және саңырауқұлақты консервілеуден бас тартқан дұрыс
- жеміс-жидек пен көкөністі жақсылап жуып, тек таза әрі бүлінбегенін пайдаланыңыз
- өңдеу, дайындау және сақтау кезінде санитарлық-гигиеналық ережелерді мұқият орындаңыз
Дереккөздер
- Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001.
- Қазақстан: Ұлттық энциклопедия. Бас редактор Ә. Нысанбаев. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9, II том.
- Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы: Қаз. Сов. энцикл. Бас ред., 1990. ISBN 5-89800-008-9.