Дәлдеп атып жауды өлтір, Дәлдеп айтып дауды өлтір
Төмендегі мақал-мәтелдер сөз мәдениетін, шешендікті, аз сөйлеудің қадірін және шындықтың салмағын терең ұқтырады. Әр сөйлем — ойды ықшамдап, мәнді сөз айтуға шақыратын өмірлік өлшем.
Сөздің салмағы мен өлшемі
Мақалдар сөздің көркі — мазмұнда, ал мазмұнның көркі — қысқалық пен дәлдікте екенін еске салады. Артық сөз ойды әлсіретсе, орынды сөз пікірді бекітеді.
Сөздің көркі — мақал, жүздің көркі — сақал.
Көп сөз — күміс, аз сөз — алтын.
Көп сөз — есекке жүк.
Аз сөйлесең де, саз сөйле.
Көрдім деген — көп сөз, көрмедім деген — аз сөз.
Шешендік, ақыл және шындық
Нағыз шешендік — әсерлі сөйлеу ғана емес, шындықты қорғап, дауды тоқтататындай дәл сөз табу. Ақылды адамның тілі өткір болса да, жараламайтын нәзіктікпен өлшенеді.
Негізгі тұжырым
Шешендіктің күші — шындықта. Дәл айтылған сөз дау-жанжалды да тоқтатады.
Байлауы жоқ шешеннен, үндемеген есті артық.
Ақылдының тілі қылыштан өткір, қылдан нәзік.
Ділмардың сөзі — ұстаның бізінен де өткір.
Шешендік күші — шындық.
Суды шым тоқтатар, сөзді шын тоқтатар.
Дәлдеп атып жауды өлтір, дәлдеп айтып дауды өлтір.
Үндемеу, артық сөйлеу және өзіңді ұстау
Кейде ең дұрыс жауап — үнсіздік. Ал мылжыңдық — ойды шашыратып қана қоймай, адамның өзіне де, өзгеге де салмақ түсіреді.
Сөзшеңді үндемеген жеңеді.
Мылжың үндемесе, басы ауырады.
Көп сөйлесең — тақылдақ дер, сөйлемесең — ақымақ дер.
Үндемеген үйдей пәледен құтылады.
Ескерту
Аузыңа келгенді сөйлеу — ақымақтың ісі, алдына келгенді жеу — айуанның ісі.
Аңдамай сөйлеген — ауырмай өледі.
Мәнді сөз бен бос сөз
Сөздің дәмі — мақалдай ықшам, тұздай қажетті ойда. Ал құр сөз — құр судың өзі сияқты: сырттай бар, іштей нәрсіз.
Тұз астың дәмін келтіреді, мақал сөздің мәнін келтіреді.
Құр судан май шықпайды, құр сөзден мән шықпайды.
Орынды айтылған сөз — орнына қағылған шеге сияқты.
Тілге шешен — іске мешел.
Айтуға оңай, істеуге қиын.
Сатиралы емеурін
Ауызбен орақ орғанның белі ауырмайды.
Ауызбен астау шапқан, қолымен жаңқа жара алмас.
Өсек, кек және тілдің тікені
Өсек — шегі жоқ әңгіме, ал тіл — тиексіз болса, адамның өзін де, өзгені де күйдіреді. Сондықтан сөзді бақылау — мінезді тәрбиелеу.
Әзілде кек жоқ, өсекте шек жоқ.
Тілде тиек жоқ, ауызда жиек жоқ.
Қысыр сөзде қырсық көп.
Өсекшінің тілі қышып тұрады.
Тіл қылыштан өткір.