Кісі өлген үйді бір сөзбен қаралы үй деп те айта береді
Қаралы үй және аза тұту белгісі
Марқұм жатқан үйдің оң жақ белдеуіне қара тігу — қазақтың аза тұту ғұрпындағы маңызды белгі. Дәстүр бойынша, ту түсі адамның жасына қарай ажыратылады: жас кісі қайтыс болса — қызыл ту, кәрі кісі қайтыс болса — ақ ту тігіледі. Орта жастағы адамға қатысты: бір жағы ақ, бір жағы қызыл ту болғаны жөн деген түсінік бар (М. Әуезов).
Қайғы түскен шаңырақты халық арасында «қаралы үй» деп те атайды. Қара тігілген үйді көрген жан сол үйге соғып, дұға жасап өтуді парыз санайды.
Жоқтау және жылдық рәсімдер
Қаралы үй келген кісіні күтуге даяр болады. Марқұмға арналған жоқтау айтылып, аза ғұрпы бір жыл бойы жалғасады. Бұл халықтық рәсім марқұмның жылы өтіп, асы берілгенге дейін үзілмей орындалады.
Жыл толғаннан кейін
Жыл өткен соң «тұл аудару», «қаралы теңді бұзу», «қара жағу» сияқты ырым-жоралғылар жасалады.
Көңіл айту — адамдық жол
Қайтыс болған адамның құрдастары, нағашы-жиендері, туыстары, сыйластары, ауылдастары марқұмның отбасын арнайы шақырып, дәм беріп, көңіл білдіреді. Қол ұшын созып, қаралы үйдің шаруасына араласып, жәрдем көрсетеді.
Қаралы үйдің қабырғасын қайыстырмай
Қысқасы, жаны ашитын жандар қаралы шаңырақтың көңіліне қарап, олардың қайғысын жеңілдетуге ұмтылады. Бұл — ата-бабадан қалған адамдық тәртіп, бүгінге дейін маңызын жоймаған берік ұстаным.
Қазақ елі, жұрты, азаматтары барда бұл дәстүрдің бұзылмауы — әрі міндет, әрі ұрпаққа аманат.