ЖАРАҚАТТАНУ ДЕРТІНҢ ПАТОГЕНЕЗІНДЕГІ КЕРІ АЙНАЛЫП СОҒУ ШЕҢБЕРІ

Жалпы этиология

Этиология — себеп туралы ғылым (aitia — себеп, logos — ғылым). Медицинада этиология аурудың себебін, пайда болу жағдайларын және дамуын қарастырады. Аурудың себебі — ауруды туындататын фактор.

Қысқа мысалдар

Сәуле ауруының себебі — радиация.
Инфекциялық аурулардың себебі — патогенді микроорганизмдер.

Негізгі ұғым

Этиологиялық әсер әрқашан ауру дамуының басталуына түрткі болады. Ол үшін организмнің кез келген деңгейінде алғашқы зақымдану пайда болуы тиіс.

Сыртқы ортаның ауру тудыратын себептері

Төмендегі факторлар сыртқы себептерге жатады. Олар жеке де, бірігіп те әсер етуі мүмкін.

1) Механикалық әсерлер

Соғу
Қысу
Кесу

2) Физикалық факторлар

Дыбыс пен шудың әсері
Барометрлік қысымның өзгеруі
Жоғары және төмен температура
Күн сәулесі, лазерлік сәуле
Электрлік ток
Радиация
Ғарышқа ұшуға тән факторлар (үдеу, салмақсыздық)

3) Химиялық факторлар

Органикалық және бейорганикалық қосылыстардың әсері:

Алкоголь
Дәрілік препараттарды жөнсіз қолдану
Ауыр металдар және олардың тұздары
Витаминдер, микроэлементтер, ақуыз, көмірсу, майлардың жетіспеушілігі немесе артық болуы
Пестицидтер (инсектицидтер, гербицидтер және т.б.)
Өнеркәсіп шаңдары
Қышқылдар мен сілтілер
Ароматты (иісті) көмірсутегілер

4) Биологиялық факторлар

Микроорганизмдер (бактериялар, вирустар, хламидиялар, микоплазмалар, саңырауқұлақтар) және олардың тіршілік өнімдері
Гельминттер және қарапайым паразиттер
Бунақденелілер және уытты жәндіктер (шаян, скорпион және т.б.)
Биологиялық препараттар (антитоксикалық сарысулар, вакциналар, қан және т.б.)

5) Әлеуметтік факторлар

Қоғамдық құрылым

Халыққа қамқорлық деңгейі, медициналық көмектің қолжетімділігі, санитарлық-гигиеналық жұмыстар.
Ақпарат мазмұны

Қоғамдағы ақпарат ағынының сапасы мен әсері.
Ятрогения

Дәрігердің абайсыз сөзінен немесе әрекетінен туындайтын психосоматикалық бұзылыстар.

Ішкі себептер және аурудың даму жағдайлары

Ішкі себептер

Конституция
Тұқым қуалаушылық
Жасы
Жынысы

«Даму жағдайы» ұғымы

Аурудың пайда болуына және дамуына әсер ететін факторлар аурудың даму жағдайлары деп аталады. Бұл жағдайлар ішкі де, сыртқы да болуы мүмкін.

Ішкі даму жағдайлары

Патологиялық конституция (диатез)
Ерте балалық шақ және кәрілік шақ
Тұқым қуалайтын бейімділік

Сыртқы даму жағдайлары

Тамақтанудың бұзылуы
Шаршау
Невротикалық жағдайлар
Науқастың нашар күтімі
Бұрынғы аурулар

Патогенез

Патогенез (pathos — қиналу, бүліну; genesis — шығу тегі, даму) — патологиялық физиологияның аурудың даму механизмдерін зерттейтін бөлімі. Патогенез алғашқы зақымданудан басталады және этиологиямен тығыз байланысты.

Алғашқы зақымдану қандай болады?

Айқын (көзге көрінетін)

Жарақат, күйік, сынық, қан құйылу сияқты өзгерістер.

Жасырын (арнайы әдіс қажет)

Молекулаішілік, субжасушалық, тіндік, жасушалық, ағзалық және жүйелік деңгейлердегі өзгерістер. Мұндай зақымдануды анықтау үшін биохимиялық, гистологиялық, иммунологиялық және басқа тәсілдер қолданылады.

Қорғаныс-компенсаторлық жауап

Аурудың әр кезеңінде организмде қорғаныс және икемделу үрдістері молекулалық және жасушалық деңгейде қатар жүреді. Мысалы, атмосфералық ауада оттегі азайғанда тыныс алу жиілеп, тереңдейді; жүрек соғысы жиілейді; қан айналымы жылдамдайды; эритроциттер мен гемоглобин деңгейі жоғарылайды — мұның бәрі оттегіні жеткізуді арттыруға бағытталған.

Негізгі тізбекті анықтаудың маңызы

Патологиялық үрдіс пен аурудың дамуында негізгі буынды табу өте маңызды: дәл сол буынды үзу сауығуға әкелуі мүмкін. Негізгі буын анықталмайынша патогенетикалық ем жүргізу толыққанды болмайды.

Патогенездің жалпы заңдылығы

Патогенездің негізгі әрі ең жалпы заңдылығы — өзін-өзі дамыту және өзін-өзі реттеу принципі. Үрдістер бір рет басталып, кейін тізбектелген себеп–салдар байланыстары арқылы өрбиді. Сондықтан ауру — ұдайы өзгеріп отыратын динамикалық құбылыс.

Кері айналып соғу шеңбері (викциозды шеңбер)

Патологиялық өзгерістер кейде «кері байланыс» арқылы зақымдануды күшейтіп, үрдісті прогрессияға алып келеді. Мұны кері айналып соғу шеңбері дейді.

Мысал: қан кету кезінде

Қан кету → оттегіні тасымалдау нашарлайды → жүрек жеткіліксіздігі күшеюі мүмкін → бұл өз кезегінде оттегі тасымалын одан әрі төмендетеді.

Мысал тізбек: жарақаттану

1 Жарақаттану → рецепторлар тітіркенеді → ауыру сезімі пайда болады.
2 Ауыру импульстары орталық жүйке жүйесіне беріледі → қантамыр қимылдық орталығы тежеледі.
3 Артериялық қысым төмендейді → оттегінің тасымалдануы бұзылады.
4 Тіндік гипоксия дамиды → зат алмасу бұзылады.
5 Қышқылдық-негіздік тепе-теңдік метаболизмдік ацидоз жағына ауысады және өзгерістер тереңдей береді.

Неге бұл маңызды?

Бірінші себеп кейінгі кезеңдерде жаңа «себепке» айналып, тізбекті жалғастырады. Ал салдардың кері әсері үдерісті күшейтіп жіберсе, шықпайтын шеңбер қалыптасады. Мұндай шеңберлер тек ағза деңгейінде ғана емес, жасушалық деңгейде де байқалады.

Патогенез негізіндегі емдеу (патогенездік терапия)

Дерт дамуындағы себеп–салдарлық байланыстарды ескере отырып, патогенездің көптеген буындарының ішінен негізгі тізбекті тауып, оны үзу арқылы емдеу патогенездік терапия деп аталады.

Нысанаға алынатын бұзылыстар

Микроциркуляция
Зат алмасу
Қышқылдық-негіздік тепе-теңдік
Иммундық жүйе
Нервтік және эндокриндік реттелу
Гипоксия

Клиникалық ойлау логикасы

Егер негізінде қабыну жатса

Ем қабыну үрдісін басуға және оның салдарларын азайтуға бағытталады.

Егер негізінде гипоксия жатса

Оттегіні жеткізу мен пайдалануды жақсартатын шаралар қолданылады.

Егер иммундық үрдістер шектен тыс күшейсе

Иммундық жауапты реттейтін ем (иммуномодуляторлар және т.б.) қарастырылады.

Егер мембраналық зақымдану басым болса

Май қышқылдарының асқын тотығуын төмендетуге бағытталған тәсілдер (антиоксиданттар және т.б.) қолданылуы мүмкін.

Көптеген ауруларда жасуша мембраналарында липидтердің асқын тотығуы, фосфолипаза ферменттерінің шамадан тыс белсенуі және иммундық үрдістердің күшеюі маңызды орын алады. Сондықтан кей жағдайларда антиоксиданттар, фосфолипаза тежегіштері және иммуномодуляторлар қолданылады.