Сырым ағайындарына келіп
Сырым Датұлы: ерлік, шешендік және елдік ұстаным
Сырым Датұлы — қазақ тарихындағы елеулі тұлғалардың бірі. Ол 1783–1797 жылдардағы отарлауға қарсы ұлт-азаттық қозғалысты басқарған, ел тағдыры таразыға түскен кезеңде әділет үшін арпалысқан қайраткер ретінде танылады. Қуғын-сүргінді бастан өткеріп, сан қилы жағдайда ұзақ уақыт елден жырақ жүрген. 1802 жылы дүниеден өткен.
Сырым батыр жастайынан-ақ шешендігімен, шежіре білуімен көзге түсіп, билік ісіне араласқан. Халық жадында оның есімімен байланысты аңыз-әңгіме, шешендік сөз, билік тоқтам, өлең-жыр көп сақталған. Солардың бірі — «Сырым сазы» күйі: ол көтеріліс қарсаңындағы батырдың ішкі толғанысын аңғартатын туынды ретінде айтылады.
Балалықтан басталған мінез: адалдық туралы бір сөз
Аңызға айналған бір көріністе Сырым он бес жасында бір құшақ отын құшақтап, Нұралы ханның ауылының сыртынан өтіп барады. Далада тұрған хан баланы шақырып алып: «Үй ішінің кемдігі отын-сумен жетіледі, ауыл сыртынан отын ұрлап барасың ба?» деп кінә тағады. Сонда Сырым:
«Тақсыр, даланың отыны — олжа, суы — нұрлық. Біреудің малы мен ақысын жеу — ұрлық».
Бұл жауап оның ерте қалыптасқан ұстанымын көрсетеді: адал мен арамды ажырату, сөзді нақты айту, әділетті өз өлшемімен бағалау.
Ақмоншақ дауы: хан ордасындағы бетпе-бет
Сырым 22 жасында Байбақты руын аралаған кезде ел ішінде көптен бергі дау айтылады: Нұралы ханның Есім атты баласы Ақмоншақ деген жүйрікті «ылауға» алып, екі жыл бойы қайтармаған екен. Ел-жұрт Сырымға: «Құлаққа — құлақ, тұяққа — тұяқ, ал да бітіс» деп, атын сұрап ханға баруды тапсырады.
Сырым хан ордасына барып, мән-жайды ашық айтады: «Сіздің балаңыз Есім менің айғырымның Ақмоншақ деген атын алған екен. Сол аттың сүйегі болса да алып қайтайын деп келдім», — дейді. Хан Есімді шақыртып, атты қайтаруды бұйырғанмен, Есім «құлаққа — құлақ, тұяққа — тұяқ» деп қасарысады.
Ашуға мінген Сырымның әрекетіне хан ара түсіп, өткен қанды оқиғаны еске салады: Сырымның үлкен атасы Шолан батырды төрелер қылыштап өлтірген екен. Хан «Бұл соғысқалы келіп жүр, бер атын!» дегенімен, Есім көнбейді.
Хан кейіннен қонаққа шақыртып, «келіп қонып, атын алсын» дегенде, Сырымның ашуы басылмай: «Бір тай үшін есігіне барып екі еңкейгенше… айтыңдар, қонақ болар күнімді өзім хабарлаймын!» дегені айтылады.
Бұл оқиға оның ханға тәуелді болмайтын мінезін, ел намысын жеке бас жағдайынан жоғары қойғанын айқындайды.
Сын мен сөз: Бақай сыншымен айтыс
Нұралы ханға қарсы әрекетке бел буған Сырым ел аралап көмек іздейді. Сонда қариялар «бұдан іс шыға ма?» деп, Бақай сыншыға апарып сынамақ болады. Кездесуде Бақай сыншы тұспалдап сөйлеп, жұмбақтап сұрайды. Сырым болса сөзден тосылмай: «Жоқтан бар болсам — Құдайдың құдіреті, айырдан нар болсам — атамның үлкендігі» деп жауап қайырады.
Тектілік пен тәубе
Бақай сыншы Сырымның әкесі Даттың қайратты, қонақжай болғанын айта келе, «күндіз келген жиырма кісіні, түнде келген жиырма кісіні қонақ қылып аттандыратын еді» дейді. Сонда Сырым:
«Қырықтың бірі — Қыдыр. Егер шешем қырық кісіні күтіп аттандырса, онда мен Қыдырдан жаралған болармын».
Сөздің салмағы
Айтыстың түйіні — намыс пен тілдің тартысы. Аңызда Бақай сыншы сөзден жеңіліп, Сырымға ат мінгізіп, шапан жауып, қонақ етіп шығарып салғаны айтылады.
Қазақ қонағының төрт түрі
Сырым батырдың қадірлі қонағы — Төленді би (аңызда «Тәленді би» деп те айтылады) қазақтың қонақжайлық мәдениетін жіктеп түсіндіреді. Сырымның «Қазақтың қонағы неше түрлі болады?» деген сауалына би: қонақтың төрт түрі бар деп жауап береді.
1) Арнайы қонақ
Арнайы келген жақын туыс, құда-жекжат, дос-жаран. Бұл — нағыз сыйлы қонақ.
2) Құдайы қонақ
Алыс елден жол жүріп, тосыннан ат басын тіреген бөгде адам. Бұл — сауап қонақ.
3) Қыдырма қонақ
Ауылдан ауылға қыдырып, сөз аңдып, өсек теріп жүретін, қымыз ішіп, ет жеп жүретін адам. Бұл — далбаса қонақ.
4) Қылқыма қонақ
Ауыл ішіндегі «түзу шыққан» үйді торып, өз құлқыны үшін кіріп-шығып жүретін көлденең адам. Бұл — сұғанақ қонақ.
Ханға астарлы жауап: «Торы көп пе, төбелі көп пе?»
Бірде Нұралы хан Сырымға шабарман жіберіп: «Торы көп пе, төбелі көп пе?» деп сұратады. Сырым кідірместен:
«Торы — тоқсан тоғыз, төбелі — бір. Торысы — менікі, төбелісі — хандікі».
Мағынасы айқын: халық көп, ақсүйек аз; Сырым көптің жағында екенін білдіреді.
Үргеніште қойылған төрт сұрақ
Аңыз бойынша, Сырым Үргеніш ханына сәлем бере барған сапарында хан оны сынау үшін өз шешенімен айтыстырады. Шешеннің сауалдары қысқа болғанымен, астары терең еді: «Дау мұраты не? Саудагер мұраты не? Қыз мұраты не? Жол мұраты не?»
«Дау мұраты — біту. Саудагер мұраты — ұту. Қыз мұраты — кету. Жол мұраты — жету».
Үргеніш ханы тапқырлыққа риза болып, Сырымды құрметтеп, ат мінгізіп шығарып салғаны айтылады.
Батадағы терең мағына: «Алты шаңырақ»
Сырым батыр алты серігімен жол жүріп келе жатып, Мөңке бидің ауылына түседі. Би құдалық үстінде екен. Қонақтардан бата сұралғанда, Сырым тілегін: «Алты шаңырақтың іргесі ажырамасын!» деп аяқтайды.
Кейбірі бұл батаның мәнін бірден ұқпайды. Сонда Мөңке би түсіндіреді: екі жас қосылғанда әрқайсысы үш жұртқа ие болады (өз жұрты, қайын жұрты, нағашы жұрты) — сөйтіп алты шаңырақ шығады. Сол шаңырақтардың іргесі ажырамаса, ағайындық бекиді, ел татулығы артады.
Мағынасы — тек екі жастың емес, оларды құрап тұрған ру-елдің де бірлігі.
«Тұз сасыса не себеді?» — тоқтамға бастайтын сұрақ
Ел аузындағы тағы бір аңызда көтеріліс жеңілгеннен кейін Сырым соңынан ерген жұртқа біраз уақыт тұзсыз тамақ ішу, малды күйекке түсірмеу сияқты тыйымдар айтқан делінеді. Бұл шешім елді алыс өлкеге бастап көшіру ойымен де байланыстырылады.
Сол кезде тоқсанға келген Бөкен би Сырымды шақыртып, бір сауал қояды: «Ет сасыса не себеді?» — «Тұз себеді», дейді Сырым. Сонда би: «Ал тұз сасыса не себеді?» — деп түйреп қояды.
Сырым ойланып қалады да, үнсіз кетеді. Кейін бұл сұрақ оның өз жоспарына сын көзбен қарауына себеп болып, «елді жылы орнынан суыту — қате; көппен көрген — ұлы той» деп, туған жерде күнкөріс қылуға тоқтағаны айтылады.
Отбасы қадірі туралы толғау
Бірде алыс сапардан ауылын сағынып келе жатқанда, жолдастары әзілдеп: «Сырым қай сұлуына асығып келеді?» дейді. Сонда Сырым әйел мен ел тірлігінің қадірін өлеңмен жеткізеді:
«Әйелді әйел деп қорсынбаңдар, әйелсіз ерге күй бітпейді.
Қойды қой деп қорсынбаңдар, қойсыз елге үй бітпейді.
Әркімнің мінген аты — өзіне тұлпар, әркімнің сүйген әйелі — өзіне сұңқар».
Нұралы ханға наразылық: елдің басын қоса алмау
Сырым Нұралы ханға ашық наразылық білдіргені де айтылады: «Аз бен көпті, ақ пен қараны, нашар мен мықтыны теңгере алмадың; біреуді-біреу шауып жеп жатыр, соны тоқтата алмадың» деп мін тағады.
Тағы бір жолы Сырым ханға амандаспай өте бергенде, хан: «Сәлем бергің келмей, тасып жүрсің бе?» дейді. Сонда Сырым: «Тасып жүргенім жоқ, қара қазақтың басын қоса алмай жүрмін» деп жауап береді.
Хиуа мен Бұқардағы сөз қағыстары
Хиуада: намаз үстіндегі қағытпа
Барымтаға кеткен малды даулауға барған сапарда Хиуа ханы Сырымды мұқатпақ болып, мешітке барар жолына нәжіс тастатып қояды. Хан «қонақтың аяғында нәжіс бар» дегенде, Сырым:
«Хиуа, Бұқар — шариғаттың ашылған жері екен десем, аяққа нәжіс басылған жері екен ғой».
Той үстіндегі түсіндіру: «ас-мас, ат-мат»
Хиуа ханы қазақтағы жалғама сөздердің мәнін сұрағанда, Сырым тойдан кейін жауап береді: қазы-құйрық, қымыз тартылғаны — ас, ал шай мен шөп-шаламға ұқсас тартылғаны — мас дейді. Бәйгеде озып келгені — ат, артта қалғаны — мат; күресте жеңгені — жігіт, жығылғаны — мігіт деп ажыратады.
Бұқарда: мешіттегі оқиға
Бірде Бұқарда мешіт жанынан өтіп бара жатқан Сырымды молда күштеп намазға тұрғызады. Батыр дұғаларды білмей, күбірлеп тұрғанында артындағы молда түртеді. Сырым оны «алдыңғыны түрту — намаз тәртібі шығар» деп түсініп, ишанды түртіп қалады. Намаздан соң ишан кім түрткенін сұрағанда, Сырым бәрін ашық айтып береді. Сонда ишан сахара қазағын білмей намазға тұрғызған молданы жазалапты дейді.
Бата мен «нұр» туралы әзіл
Бірде ас үстінде жұрт бата сұрағанда, дінге селқос қарайтын Сырым жеңінің ұшымен ғана бетін сипай салады. Сонда қатар отырған молда: «Қол жайғанда алақанға нұр құйылады, сондықтан қолды жеңнен шығарып көтеру керек» деп ескертеді.
«Молдеке, Алланың нұры жеті қат жерге жетеді десек, менің жұқа жеңімнен өтпей қалады дейсіз бе?»
Бұл әңгіме Сырымның діннің сыртқы рәсімінен гөрі мәніне үңілуді ұнатқан, сөзбен ой салатын мінезін көрсетеді.
Қорытынды
Сырым Датұлы жайлы аңыз-әңгімелердің өзегі бір арнаға құяды: әділетке ұмтылу, ел намысын қорғау, сөздің қуатымен тоқтам айту. Батырдың өмірі мен шешендік мұрасы — тарихтың ғана емес, бүгінгі ойлау мәдениетінің де бір айнасы.