Қазақтың ерте заманнан бері уақыт есебін жүргізуге қалыптасқан жүйелерінін бірі - мүшел
Мүшел: қазақтың дәстүрлі уақыт есебі
Қазақ халқы ерте заманнан бері уақытты есептеудің бірнеше жүйесін қолданған. Солардың ең кең тарағандарының бірі — мүшел. Бұл жүйе тек жыл санау үшін ғана емес, өткен кезеңдерді шамалауға, адамның жасын есептеуге және өмір белестерін белгілеуге де пайдаланылған.
12 жылдық мүшел күнтізбесі
Мүшел жүйесінде жылдар санмен ғана реттелмей, дәстүр бойынша 12 жылдық айналым қабылданады. Бұл айналым «алты адал, алты арам», яғни үй жануарлары мен түз хайуандарының атауларымен байланыстырылып түсіндірілген.
- Жыл қайталанып келетін цикл түрінде қабылданады.
- Күнтізбе халықтың тұрмыс-тіршілігімен және табиғатпен етене байланысты қалыптасқан.
Жас есебін шығару: бірінші мүшел неге 13 жас?
Дәстүрлі түсінік бойынша, нәрестенің ана құрсағында өткізген уақыты бір жылға баланады. Сол себепті 12 жылдық мүшелге осы «бір жыл» қосылып, бірінші мүшел 13 жас деп есептелген.
| Мүшел атауы | Жасы | Мағынасы |
|---|---|---|
| Бірінші мүшел | 13 жас | Сәби, балалық кезең |
| Екінші мүшел | 25 жас | Ер жету кезеңі |
| Үшінші мүшел | 37 жас | Жігіттік кезең |
| Төртінші мүшел | 49 жас | Орта жас кезеңі |
| Бесінші мүшел | 61 жас | Ақсақалдық кезең |
| Алтыншы мүшел | 73 жас | Қартаюға бет алу кезеңі |
| Жетінші мүшел | 85 жас | Кәрілік кезең |
Ескерту: бастапқы мәтінде екінші мүшел 15 жас деп берілген, алайда мүшелдің 12 жылдық айналым логикасына сай келесі мүшелдер 12 жыл қосылып есептеледі (13, 25, 37, 49, 61, 73, 85).