Қызға кәрі жілік ұсыну - әбестік
Қазақтың салт-дәстүріндегі «жол» ұғымы — жасқа ғана емес, мәртебеге, жағдайға, рәсімнің мәніне қарай берілетін кезек пен құрмет. Төмендегі тармақтарда қонақ күту, үлкенді сыйлау, сый-сияпат, татулық және жауапкершілік сияқты құндылықтар көрініс табады.
«Жол» және үлкенді құрметтеу
Жасы кіші болса да, жолы үлкен
Кей жағдайда жасы кіші адамның әкесі үлкен болса, өзі де жолы үлкен саналады. Дәстүрде кезек пен құрмет соған беріледі.
Қыздың орны
Үй ішіндегі келіндерден қыз жоғары отырады. Қыздың ағаларынан да жоғары отыруға қақысы бар деп саналады. Халық ұғымында «қыздың жолы жіңішке» дейді.
Бата беру және ас қайыру
Бата беру, ас қайыру — қонақтардың немесе ақсақалдардың, яғни жолы үлкеннің үлесі.
Үйге келген адам шаруасын қалай айтады?
Үйге келген кісі шаруасын түрегеп тұрып айтпайды: алдымен отырып, байыппен, асықпай жеткізеді.
Үй иесінің әдебі
Келген кісіге үй иесі өкпесін бетке айтпайды, сөзді жұмсартып, сыйластық шеңберінде ұстайды.
Қонақжайлық және ауылдық сыйластық
Қонақты қарсы алу
Үйге келген адамнан «Кімсің?» деп сұрамайды: төрге шығарып, қонақасы береді.
Үйге келген кісіге міндетті түрде дәм ауыз тигізеді. Дәм — достық пен сыйластыққа шақыратын белгі.
Алыстан келген қонақ
Алыстан қонақ келсе, сол үйдің көршілері мен ауыл ақсақалдары шақырылады — бұл сыйластықтың айғағы. Алыстан келген қонаққа ауылдың үлкен-кішісі сәлем беруге тиіс.
Ауылға, елге келген адам әуелі үлкенге сәлем береді
Туған-туыс, ел-жұртқа келген кісі алдымен ауылдың үлкеніне түседі немесе әуелі соларға сәлем береді.
Көшіп келгендерге көрсетілетін құрмет
Көшіп келе жатқандарға «Көш оң болсын» айтып, ат жалдатып, дәм-тұз ұсынады.
Көшіп келген отбасына тұрғылықты жұрт ерулік береді. Ал көшкен отбасы көршілеріне айырылысар көже береді.
Сый-сияпат, қуаныш және ортақ жауапкершілік
Сүйінші, көрімдік, байғазы
Байғазы, көрімдік, сүйінші сұрағандарды құр қол қайтармайды. Айттық сұрағандарға айттық беру — міндет.
Жеңіс пен олжаны бөлісу
Олжасын жолдасына ұсынады немесе бөліседі. Ат жарыста озып келгендер, күресте жеңген палуандар, айтыста озған ақындар алған бәйгесін елдің ақсақалдарына немесе үлкен шаңыраққа байлаған.
Қыз жағы мен құдалықтағы сый
Жігіттің ата-анасымен танысуға келген қызға лайықты сый-сияпат ұсынылады.
Тойға, қуанышқа құр қол бармайды: той жасағандарға — тойхана, сый-сияпат; мүшелі тойға — сыйлық; үйлену тойына — немеурін; құдалыққа — киіт апарады.
Кешірім мен әділет
Айыпкер айыбын төлеп, кешірім сұраса, қарсы жақ та кешірім жасауға тиіс.
Ауыр қылмыс жасағандар қатаң жазаланады немесе елден қуылады. Олардың артынан жұрт бір уыс топырақ шашады — бұл қылмыстың қайта қайталанбауына бағытталған ырым.
Қамқорлық — кісіліктің өлшемі
Жетім баланың басынан сипау, жетімге көмек беру, қайыршыға садақа ұсыну — біліктілік пен адамгершіліктің белгісі.
Рәсім, ырым және дастарқан әдебі
Бесікке салу
Сәбиді бесікке салғанда «жол құдағидыкі» деп есептеледі немесе сол елдің әжесіне, ел сыйлаған анаға тапсырылады. Бесікті отпен аластайды.
Мүше тарту және тыйымдар
Қонаққа домалақ жілік пен жамбастың құйымшағын салмайды: қазақ ұғымында бұлар — кәдесіз.
Қызға кәрі жілік ұсыну — әбестік. Ұзатылған қыздың күйеуіне төс тартылады.
Ақты (сүт, айран, қымыз) жерге төкпейді: «малдың желіні кетеді» деп ырымдайды.
Елшіге құрмет
Елшіні өлтірмейді. «Елшіге өлім жоқ» деген сөз содан қалған.
Қонақ шақыру — дәстүрдің өзегі
Қонақ қондырмау, қонақ шақырмау — ұлттық дәстүрді сыйламаудың, жөн-жосықты білмеудің белгісі деп саналады.
Апта күндеріне қатысты ұғымдар
Сәтті және сәтсіз күндер
- Сәрсенбі — сәтті күн. Игі істерді, қызық-қуанышты осы күні бастаған.
- Сейсенбі — сәтсіз күн. Бұл күні сапарға шықпайды, іс бастамайды.
- Бейсенбі мен жұма — исламдағы қасиетті күндер. Бұл күндері әр адам әруақтарды еске алып, дұға бағыштайды.