Жаман ашса көрмес, айтса білмес
Ақыл, мінез және адамдық туралы халық даналығы
Төмендегі нақылдар мен мақал-мәтелдер — жақсылық пен жамандықты, ақыл мен ашуды, адамдық пен надандықты салыстырып, ойды түзеуге үндейтін өмірлік өлшем. Оқуға жеңіл болу үшін тақырыптарға бөліп, тілін ықшамдап, тынысын реттедік.
Жақсылық пен кісілік
Жақсы адам
- Жақсы — ай мен күндей, әлемге бірдей.
- Ұлық болсаң, кішік бол.
- Жақсыдан қалма, жаманға баспа.
- Жақсыны сыйласаң, есінен кетпейді; жаманды сыйласаң, есігіңнен кетпейді.
- Жақсының жақсылығын айт — нұры тасысын; жаманның жамандығын айт — құты қашсын.
- Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен.
- Жақсының сөзі — шамдай жарық, айдай ашық.
- Жақсының өзі өлгенмен, сөзі өлмейді.
Жаман мінез
- Жаман теке — сүзіскек, жаман жігіт — ұрысқақ.
- Жаман өз үйіне өзі қонақ.
- Жаманға сырыңды айтсаң — жарға жығады.
- Жаман қорыққанын сыйлайды.
- Жаман ісінен көрмейді, кісіден көреді.
- Жаман көлдің суы ащы, жаман адамның тілі ащы.
- Жаманның ойыны да жаман.
- Жаман адам кетсе, дүние кеңіп қалғандай; жақсы адам кетсе, дүние кеміп қалғандай.
Ақыл — таусылмас қазына
Бұл бөлімде ақылдың байлықтан да биік, уақыттан да ұзақ өлшем екені айтылады: сөздің салмағы, ойдың ұтқырлығы, білімнің нәрі.
Ақылдың бағасы
- Ақыл — алтын сандық: адамына қарай ашылар.
- Адам ақылымен бай, жер дақылымен бай.
- Ақыл арымас, алтын шірімес.
- Ақыл — дария: алсаң да таусылмайды. Жер — қазына: саусаң да таусылмайды.
- Ақыл — байлық: азбас байлық.
- Адамның тізгіні — ақыл.
Сөз бен білім
- Ақылдының сөзі қысқа: айта қалса — нұсқа.
- Білімсіз адамның сөзі — білектей, білімді адамның сөзі — жібектей.
- Алтыннан қымбат сөз айтсаң, ақымақ құлақ салмайды.
- Ымға түсінбеген дымға түсінбейді.
- Білмегенді білдірмесең, білгендігің бар болсын.
- Сөздің ақыры — адамның ақылы.
Ойдың өлшемі
- Түйедей бойың болғанша, түймедей ойың болсын.
- Ақылдының ақылы жүрегінде, ақымақтың ақылы білегінде.
- Ақылдыға — ишара, ақымаққа — таяқ.
- Ақылсыз бастан мақұл сөз шықпас.
- Ақылсыз бас аяққа тыным бермейді.
- Көрмегенге көсеу таң.
Ашу мен сабыр: ішкі тәртіп
Ашу — дұшпан
- Ашу — дұшпан, ақыл — дос. Ақылыңа ақыл қос.
- Ашу тасады, ақыл басады.
- Жақсының сөзі ақыл шақырады, жаманның сөзі ашу шақырады.
- Ашу шабыстырады, ақыл жарастырады.
Сабыр — ақылдың белгісі
- Жақсы байқап сөйлер, жаман шайқап сөйлер.
- Жақсы керісіп отырып келіседі, жаман келісіп отырып керіседі.
- Жаманмен егескенше, жақсымен кеңес.
- Ақылды адам ақымақтан да бірдеңе үйренеді.
Дос, орта және бірлік
Жақсы орта
- Досы көпті жау алмайды, ақылы көпті дау алмайды.
- Көп ақымақтың ағасы болғанша, бір ақылдының інісі бол.
- Ақылдыны «алысым» деме, ақылсызды «жақыным» деме.
- Ақылсыз достан ақылды дұшпан артық.
Қосылудың сыны
- Екі жақсы қосылса, қыл өтпейді арадан; екі жаман қосылса, қол кетпейді жағадан.
- Екі жақсы қосылса, бірін-бірі қиыспайды; екі жаман қосылса, кең дүниеге сыйыспайды.
- Көп ақылды жиналса, қиын істі бітірер; көп ақымақ жиналса, оңай істі бүлдірер.
- Халықты дана қосады, әйел мен ерді бала қосады.
Еңбек, әдет және жауапкершілік
Іс пен ниет
- Қолмен істегенді мойнымен көтереді.
- Алғыр жігіт ақылына қарай іс қылар, олақ жігіт оңай жұмысты күш қылар.
- Ақылды ісіне сенеді, ақымақ күшіне сенеді, әңгүдік түсіне сенеді.
Әдеттің салдары
- Адам туа жаман емес, жүре жаман.
- Жаман өкпелеймін деп, сыбағасынан құр қалады.
- Қатты жерге егін шықпас, қаңсыған басқа білім жұқпас.
- Ақылы аздың — азабы көп.
Таңдау мен тәрбие
- Жасы кіші ініні ақылы артса аға тұт.
- Ата-ананың ақылы — сайрап жатқан жолмен тең; ақылдының ақылы — сарқылмайтын көлмен тең.
- Арсыз болса — қыз қорлық, ақылсыз болса — ұл қорлық.
Ескертпелер: аңғалдық пен надандық
Ақымақтықтың белгісі
- Ақымаққа жылтырағанның бәрі алтын көрінеді.
- Ақымақ ішкен-жегенін айтады, ақылды көрген-білгенін айтады.
- Ақылсызға қанша айтсаң да қонбайды: түбі тесік қазанға қанша құйсаң да толмайды.
- Жылап айтқан шынға нанбайды, күліп айтқан өтірікке нанады.
Көру, білу, түйсіну
- Көзі көрместің көңілі сезбес.
- Көрмес, түйені де көрмес.
- Көрмегенге көсеу таң.
- Жетесізге айтқан сөз желмен бірге кетеді.
Қысқа түйін
Өлшем
Жақсылық — кісінің көркі, ақыл — адамның тізгіні.
Сақтық
Ашу — дұшпан, сөз — сынақ: байқап сөйле, ойлап істе.
Таңдау
Жақсыға жанас, жаманнан адас; ақылдымен кеңес.