Дос көтерер көңілді, Мал көтерер өлімді
Ұлы жүздің үйсін елінде Бөлтірік би өмір сүрген екен. Онымен қырғыздың бір ханы сөз қағыстырып, іліп-қағып жүретін көрінеді. Ханның мұнысы бекер емес: ол кездескен шешеннің бәрін сөзден тосып, өз дегеніне жығып отырған.
Сөз сынағы: «Қырғыз бай ма, қазақ бай ма?»
Бір жолы хан Бөлтірік биге: «Қырғыз бай ма, қазақ бай ма?» деп сұрайды.
Бөлтірік: «Қырғыз бай. Өйткені олар көшкен сайын ошағын жұртына қалдырады» дейді.
Сөйтсе, қырғыздар ошақ сатып алмай, қонған жеріне үш тас қойып, қазан асып, көшкенде тастап кете береді екен.
Қайғы үстіндегі сөз: көңіл айту әдебі
Кейін сол ханның жалғыз баласы қайтыс болады. Бөлтірік би ханның баласына бата жасап, көңіл айтуға баруға қамданады. Жанындағы байлар: «Барған соң не деп көңіл айтамыз?» деп сұрағанда, би оларды екі ауыз сөзге үйретеді:
-
1
«Түйе мен төре басы бір қисайса, оңбайды» де.
-
2
«Төре өлмегенмен көбеймейді, ешқашан көбейіп теңелмейді» де.
Салдары
Байлар үйретілген сөзді айтқан сәтте-ақ ханның қабағы қатайып, реніш білдіреді.
Бөлтіріктің жұбату сөзі
Аққу құсқа оқ тисе, қанаты суға тигізбес.
Ақ сүйекке оқ тисе, көршісіне сездірмес.
Ноқталы басқа бір өлім, ақыры бір келмей ме?
Ажалдың соқса дауылы, өмірдің шамы сөнбей ме?
Қанша күн сақтап тұрғанмен, сұрай келсе иесі, аманатын бермей ме?
Данышпанның сөздері құлақ құрышын қандырар.
Әлімдердің ақ сөзі өлгеніңді тірілтіп, өшкеніңді жандырар.
Дос көтерер көңілді, мал көтерер өлімді.
Бекем бол, төрем, беліңді мұңайтпа баққан еліңді.
Жүйрік мін де, сұлу құш, алғын осы тілімді.
Осыдан кейін хан басын көтеріп: «Мыналарды сөйлетіп отырған өзің екенсің ғой» дейді.
Келеке ме, кері қайтқан уәж бе?
Бата қыла келгенде, Бөлтірік бидің үстіндегі киімі ұзынды-қысқалы болыпты. Мұнысын келекелегісі келген хан: «Асығыс киінген әйелдерше, кигеніңнің бірі ұзын, бірінің қысқасы несі?» дейді.
Бөлтіріктің жауабы
«Әй, тақсыр-ай! Ұл өскен соң ұзын киеді, қыз өскен соң қысқа киеді. Өзім киінем деп бала-шағаммен таласайын ба? Ұзын болса — ұлымдікі, қысқа болса — қызымдікі. Ұлым жоқ, қызым жоқ қу бас болсам, бір басыма киім табылмай ма?»
Түйін
Осылайша Бөлтірік би сөздің ұшымен ханның баласыздығын меңзеп, келекені өзіне қайтарып, жұрт алдында жеңіп кетеді.