Есет би Қараулы XVIII ғасырдың аяғы, XIX ғасырдың алғашқы жартысында қазіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданында туып - өскен
Есет би Қараулы туралы
Есет би Қараулы XVIII ғасырдың аяғында, XIX ғасырдың алғашқы жартысында қазіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданында туып-өскен. Ол сөзге шешен би, топ бастаған батыр ретінде бүкіл Жайық өңіріне танылып, ел ішінде зор құрметке ие болған. Ескі аңыз-әңгімелерді, көне жыраулар мұрасын терең меңгерген Есет би өзіне жақын туыс Мұрат ақынның ұстазы болған.
Толғаулардағы өзек
Төмендегі жолдарда табиғатқа қарап адам мінезін, дәулет пен беделдің өткіншілігін, жастық пен кәріліктің алмасуын таразылау басым. Ойдың өзегі — өмірдің құбылмалы қалпын ұмытпай, қадірді қазір бағалау.
Өткіншілік туралы толғау
Тауға біткен қайыңның,
Солқылдар басы жел өтсе,
Тоғайға біткен жоңышқа
Солғын тартар күн өтсе.
Ерні салпы ер аты
Семірмес қайта ер өтсе.
Еңкейіңкі тартады
Ер қолынан мал кетсе.
Арбадан үркіп жаман ат
Ер салдырмас жал бітсе.
Қайыры болмас ғаріпке
Ақылсызға мал бітсе.
Қасына қоңсы қондырмас
Қас жаманға әл бітсе.
Тәңірден тілеп алған ұлдарың
Тіл қайтарады ер жетсе.
Хан бұрылып қараған,
Би бұрылып сұраған,
Ажары болмас арудың
Екі он бестен жас өтсе,
Сылдырап белін шешінген,
Назданып аяқ көсілген,
Алғаныңа, жандарым.
Қадірің кетер күн болар,
Ер қартайып, жас жетсе.
«Мен» толғауы: тұлғаның айбары
Бұл жолдарда ақындық-биік пафос арқылы тұлғаның қуаты, қайсар болмысы, төзімі мен тегеуріні бейнеленеді. Образдар — нар, кеме, қара болат, сұнқар, бүркіт — мінездің салмағын айқындайды.
Мен, мен едім, мен едім,
Қатарға салсаң қайыспас.
Қас қара нар мен едім,
Шабуыл салса шаршамас,
Су шашырап, жел тимес,
Аударылмас қара кеме едім,
Қасарысып келгенде,
Қап түбіне сыймаған,
Қара болат мен едім,
Қияннан ұшқан қу ілген
Анық сұнқар мен едім.
Тегеурінім теріс біткен,
Тепсем жілік сындырған
Қыран бүркіт мен едім.
Қорытынды ой: кәрілік, тәжірибе, аманат
Соңғы толғауда өмір көрген адамның таразысы бар: ол заманның алуан тартысын еске алып, қайсарлық пен достыққа адалдықты кейінгі буынға аманат етеді. «Күн сенікі, жастарым!» деген үн — өсиет әрі сенім.
Қартайдым да қор болдым,
Күн сенікі, жастарым!
Кәрілікке жеткізсе,
Талайды көрер бастарың.
Заманымды өзімнің
Еңсеріскен ер көрдім,
Белсеніскен бел көрдім,
Жасанысқан жау көрдім,
Тізелескен дау көрдім.
Үрікпедім, саспадым,
Бір өтірік болмасын,
Табаным тайып қашпадым,
Түгел ердің жолдасы —
Тілектес болған дос-жарым.
Сол дәулеттің тұсында
Самарқандай сапырып,
Шапқан шөптей жапырып,
Аспадым да, таспадым.
Қанды көйлек жолдасты
Сары алтындай сақтадым.
Менің көрген затым — осы:
Төкпей-шашпай қолданып,
Ортаңа сүйреп тастадым.