Тәрбие салт - дәстүрлеріШілдехана (салт)
Тәрбие салт-дәстүрлері
Қазақ қоғамындағы тәрбие салт-дәстүрлері бала дүниеге келгеннен бастап есейіп, азамат атанғанға дейінгі кезеңдерді қамтиды. Бұл ғұрыптар ұрпақ тәрбиесін, қауымның жауапкершілігін және отбасы бірлігін айқындайды.
Нәрестеге қатысты ғұрыптар
- Шілдехана
- Кіндік кесер
- Қалжа
- Ат қою
- Бесікке салу
- Бесік жыры
- Тыштырма
- Тымаққа салу
- Қырқынан шығару
- Иткөйлек
- Бауырына салу
- Сатып алу
Өсу, тәрбиелеу, алғашқы қадамдар
- Тұсаукесер
- Базарлық
- Байғазы
- Бастаңғы
- Бәсіре
- Тілашар
- Ашамайға мінгізу
- Жеті ата
- Енші
- Айдар, кекіл, тұлым
- Асату
- Аузына түкірту
- Селт еткізер
- Сүндеттеу
- Сүндет тойы
Ойын-сауық және жастар ғұрпы
- Алтыбақан (дәстүрлі ойын)
- Қызойнақ
- Қыз қуу
- Құлақ тесу
- Тыйым (тыйым сөздер мен шектеулер)
- Тобық жұту (ырым)
- Тобық тығу
- Асырап алу (ғұрып)
- Көгендік
Рәміздік қадамдар мен тұрмысқа бейімдеу
- Мүше алу
- Біз шаншар
- Дәмету
- Итаяғына салу (дәстүр, ырым)
Отау көтеру дәстүрлері
Үйлену салттары — екі әулеттің байланысын бекітетін, жауапкершілік пен сыйластықты күшейтетін күрделі рәсімдер жиынтығы. Мұнда құдалық, той, келін түсіру және жас отаудың іргесін бекітуге қатысты көптеген кәде-ғұрыптар бар.
Құдалыққа дейінгі және құдалық
- Қыз айттыру
- Қыз көру
- Шеге шапан (кәде)
- Құда түсу
- Бата аяқ
- Құда тартар
- Қалың мал
- Балдыз қалың
- Киіт
- Құйрық-бауыр
- Өлі-тірі
Той алдындағы рәсімдер
- Қынаменде (ұрын келу)
- Қыз қашар
- Сәукеле кигізу
- Күйеу киімі
- Той малы
- Қапқа салар
- Жігіт түйе
- Сүт ақы
- Қыз танысу
Қыз ұзату, неке және келін түсіру
- Сыңсу
- Қыз ұзату (той)
- Неке қияр
- Аушадияр
- Жар-жар
- Ау-жар (айтыс)
- Жасау
- Қоштасу
- Қыз көші
- Түйемұрындық
- Келін түсіру
- Беташар
Жас отау мен шаңыраққа қатысты
- Отау көтеру
- Шаңырақ көтеру
- Атбайлар
- Құттық
- Үй көрсету
- Есік ашар
- Өңір салу
- Ілу
- Кимешек кигізу
Ырымдар мен тілектер
- Бие қысырамас (ырым)
- Күйеуаяқ (ғұрып)
- Жолдық
- Құрсақ шашу
- Жарысқазан (ырым)
Отбасы дәстүрлері
Отбасы дәстүрлері күнделікті өмірдегі қарым-қатынасты реттеп, татулықты сақтауға, дауды бітістіруге және ағайын арасындағы сыйды арттыруға бағытталған.
Тұрмыс-тіршілікке қатысты
- Айрылысар көже
- Ауызбастырық
- Ауыз тию
- Ат құйрығын кесу
- Ат майы
- Артынан топырақ шашу
- Ақтық
- Абысын асы
- Араша
- Әдеп
- Әмеңгерлік
- Теріс бата
- Бата
- Байлау
- Баутағар
- Барымта
Қоғамдық қатынас, сый-сияпат, дау-жанжал
- Бармағын жалау
- Бал басы
- Белкөтерер
- Бес жақсы
- Бетке түкіру
- Бәс
- Бүйрек
- Бұйымтай
- Бәйге
- Дау
- Дауыс
- Дәстүр
- Деңгене
- Дүре
Еңбек дәстүрлері
Еңбек дәстүрлері — шаруашылықты жүргізу, қауымдасып жұмыс істеу, несібе мен берекені қадірлеу мәдениеті. Бұл топқа төрт түлік, егіншілік және аңшылыққа қатысты ғұрыптар да енеді.
Шаруашылыққа қатысты
- Қолкесер
- Қазық майлау
- Қой басты
- Тулақ шашу
- Теңсерік
- Нәзір (салт, ырым)
- Үме
Мереке және ортақ еңбек
- Сірге мөлдіретер
- Сабан той
- Салбұрын
- Сыралғы
- Лау (ғұрып, дәстүр)
Аңшылыққа қатысты
- Аңшылық
- Шашыратқы
Наурыз дәстүрлері
Наурыз — жаңару мен бірліктің мерекесі. Бұл кезеңде игі тілек айтылып, дастарқан жайылып, табиғаттың түлеген шағы ерекше құрметтеледі.
Наурызға қатысты атаулар мен рәсімдер
- Наурызнама
- Наурыз күні
- Қыдыр ата
- Әз Наурыз айы
- Наурыз тойы
- Наурыз көже
- Наурыз жыры
- Наурыз бата
- Наурыз жұмбақ
- Наурыз төл
- Наурыз есім
- Наурыз шешек
- Наурызша
- Саумалық
- Самарқанның көк тасы
Ислам дәстүрлері
Діни ғұрыптар мен салттар қоғамның рухани өмірімен байланысты. Олар мейірім, жәрдем, тазалық және жауапкершілік ұғымдарын күшейтеді.
Мерекелер мен құлшылық
- Айт
- Айттық
- Құрбан шалу
- Ораза
- Ауыз ашар
- Намаз
- Зекет
- Пітір
- Садақа
Діни ұғымдар мен ғұрыптар
- Ақсарбас
- Аластау (салт, ырым)
- Ақтық байлау
- Айналмақ
- Жан беру
- Жарапазан (жарамазан)
- Жұмалық
- Зікір
- Құдайы
- Құран ұстау
- Сыйыну
- Талақ (ғұрыптық-құқықтық ұғым)
- Табыну
- Тасборан (ғұрыптық-құқықтық жаза)
- Ұшықтау
- Үшкіру
- Ішірткі
- Мойнына бұршақ салу (дәстүр, ырым)
Қаза ғұрыптары
Қазаға байланысты ғұрыптар марқұмды құрметпен шығарып салуды, қайғыны бөлісуді және артында қалған жұртқа демеу болуды көздейді. Бұл рәсімдерде жұбатудың, еске алудың және дұға етудің орны ерекше.
Жоқтау және қоштасу рәсімдері
- Ақтай жоқтау
- Шашын жаю
- Қара тігу
- Көрісу
- Жаназа
- Дәуір айналдыру
- Сүйекке кіру
Жерлеу, еске алу және ас беру
- Сыйыт
- Аманат қою
- Мұра
- Топырақ салу
- Бата оқыр
- Дұға (Құран) оқу
- Підия (діни рәсім)
- Тұлдау
- Аруақты еске алу
- Шек беру
- Жерошақ майлау
- Ас беру (ас)
- Тұл аудару
- Қара жығу
Қысқаша түйін
Бұл тізім қазақтың салт-дәстүр, ғұрып және ырымдарының кең ауқымын көрсетеді: бала тәрбиесінен бастап, отау құру, еңбек, мереке, діни ұстанымдар және қаза рәсімдеріне дейін. Әр атау — қоғамның жады мен тәжірибесін сақтап тұрған мәдени белгі.