Кіші жүз биі
Тұлға туралы қысқаша
Әйтеке Байбекұлы (1644–1700) — қазақ халқының бірлігін нығайтуға айрықша үлес қосқан әйгілі үш бидің бірі, көрнекті мемлекет қайраткері. Ол Кіші жүздің Әлім тайпасына қарасты Төртқара руынан шыққан.
Тегі мен танымал әулет байланыстары
Шежіреде Әйтеке Ораз қажының ұрпағы ретінде айтылады. Сондай-ақ Сейітқұл әулиенің үрім-бұтағы, Самарқанды билеген Жалаңтөс баһадүрге жақын туыс болғаны аталады.
Қоғамдағы орны
Әйтеке би — әділ билігімен, шешендігімен, ел ішіндегі және ел аралық күрделі дауларды тоқтамға келтірген төрелігімен танылған тұлға. Жоңғар шапқыншылығына қарсы елді ұйымшылдыққа жұмылдыруға да елеулі еңбек сіңірген.
Балалық шағы және білімі
Әйтеке бес жасында молдадан сауатын ашқан. Шешендік қабілетінің қалыптасуына әкесі мен Қосуақ бидің ықпалы тигені айтылады. Жеті жасынан бастап Жалаңтөс батыр мен атасы Ақша ханның тәрбиесінде болған.
Медреседегі тағылым
- Әуелі Ұлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс салдырған «Тіллә-кари» және «Шердор» медреселерінде білім алған.
- Дін, құқық, астрономия, тарих, математика пәндерін меңгерген.
- Араб, парсы, шағатай, өзбек тілдерін игерген.
- Ел ішінде Әйтекенің шын есімі Айтық болғаны да айтылады.
Ел басқару жолы
Әйтеке Ақша бабасынан елшілік пен ел басқару жолдарын, ал Жалаңтөс батырдан әскери қолбасшылық дағдыларын үйренген. Медресені тәмамдаған соң туған ауылына оралып, әкесімен бірге ел ісіне араласқан.
21 жас
Бұқара мен Самарқан төңірегіндегі қазақ, өзбек, қарақалпақ қауымына ортақ беделді бас би ретінде танылғаны айтылады.
25 жас
Кіші жүз халқы оны бас би етіп сайлаған.
1680 жылдан кейін
Тәуке ханды хан көтеруге белсене қатысып, кейін «Хан кеңесінің» Кіші жүз атынан мүшесі болған.
Мемлекеттік мұрат
Әйтеке би орталықтандырылған, біртұтас Қазақ хандығын құру идеясын қолдап, ел бірлігін күшейтуге қызмет етті. Төле және Қазыбек билермен бірге қазақ мемлекеттілігі сабақтастығының символына айналған тұлғалардың қатарында аталады.
Кіші жүздің биі
Әйтеке би Кіші жүздің бас биі ретінде үш жүздің игі жақсылары жиналатын кеңестерге тұрақты қатысқан. Бұл жиындарда ұлт бірлігін нығайту, руаралық кикілжіңнен туған дауларды бітіммен шешу мәселелері қаралған.
Түйін сөздің төрелігі
Қызу айтыс-тартыс ушыға берген тұста жұртты тоқтатар «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» айтып, ортақ бәтуаны бекітуде Әйтеке бидің салмағы ерекше болғаны ел жадында сақталған.
«Жеті жарғы» және құқықтық мұра
Елге жаңа заң үлгілерін жасау қажеттігі туған кезеңде Тәуке ханның бастауымен, Әнет баба, Соқыр абыз, Майлы, Төле, Қазыбек және басқа да билердің қатысуымен 1684 жылы «Жеті жарғы» қабылданды. Әйтеке би бұл заңдар жүйесін түзуге қатысып, хан кеңесшісі ретінде құқықтық тәртіпті орнықтыруға ықпал етті.
Белгілі баптар
Ел ішінде Әйтеке ұсынған қағидалардың қатарында «Сүйек құны» мен «Өнер құны» ерекше аталады. Бұл ұстанымдар адамның қадір-қасиетін, еңбегі мен өнерін бағалауды көздеген.
Даудағы шешім үлгісі
1685 жылы Әлі сұлтанның ұлы бір өнерлі қызға қастандық жасап, қызды бүркіт салдырып өлтіргені туралы әңгіме бар. Даудың ушығуына байланысты құн сұраған жұрт Әйтекеге жүгінеді. Әйтеке қыздың құнына қоса оның өнерін ескеріп «өнер құнын», әрі қорлау мен денеге зақым келтіру сипатына байланысты «сүйек құнын» да талап етіп, төлемді толық өндірткен делінеді.
Бұл оқиға Әйтекенің ата дәстүрге жетіктігін ғана емес, өнер иесіне деген айрықша құрметін де танытады.
Мұрасы, ұрпақтары
Ел аузында Әйтеке бидің билік сөздері, шешендік нақылдары, толғаулары мен баталары мол сақталған. Халық оны «айыр тілді Әйтеке» деп атаған.
Қоныс аудару және таралуы
Әйтеке қайтыс болғаннан кейін Нұрата тауы маңын мекендеген Төртқара ауылдарының бір бөлігі Сыр бойына қоныс аударғаны айтылады. Ұрпақтары мен аталастары қазіргі Қызылорда, Ақтөбе облыстарында, сондай-ақ Өзбекстанның Нұрата өңірінде кездеседі.
Есімі ұлықталған орындар
Ақтөбе облысында Әйтеке би атымен аталатын аудан бар. Қазақстанның бірқатар ірі қалаларында Әйтеке би есімі көшелерге берілген. Деректерде оның Ташкенттен шамамен 75 шақырым жердегі Қауыншы мен Шыназ маңына жерленгені көрсетіледі.
Ел аузындағы әңгімелер мен аңыздар
Балалық шақтағы тапқырлық туралы аңыз
Аңыз бойынша, Әйтеке бала кезінде үш жолаушыға жолығып, олардан даудың мәнісін сұрайды. Жолаушылардың айтуынша, бір баланы ат теуіп өлтірген, енді құнын даулап бара жатқан екен. Сонда Әйтеке: баланы ат босағада тепсе — толық құн, жабықта тепсе — жарты құн, түзде тепсе — құнның төрттен бірі берілуі керек деп кесім айтады. Кейін олар Қосуақ биге барған кезде би де осы тоқтамды құптап, әділ шешім шығарған деседі.
Екі елді бітімге келтірген төрелік
Тағы бір әңгімеде құдалыққа қатысты дау салдарынан екі ел барымтаға ұласып, жанжал күшейе түседі. Төле би мен Қазыбек би сөз таластырып, мәмілеге келе алмай тұрған сәтте Әйтеке араға түсіп: ашуға ермеуді, ақылға жүгінуді айтып, біріне — жылқыны, екіншісіне — жесірді қайтаруды ұсынады. Осылайша екі жақты келісімге келтіргені айтылады.
Шешендік өрнекке берілген баға
Ел ішінде Әйтеке сөзді мақал-нақылмен әдіптеп, дауды дәл кесіп айтатын, әділетті би ретінде сипатталады. Жыраулар мен зерттеушілер де оның ел бірлігі мен мемлекеттік тұтастық жолындағы қызметін ерекше атап өтеді.
Өсиет сөзден үзінді
Бай болсаң, халқыңа пайдаң тисін.
Батыр болсаң, жауға найзаң тисін.
Қазыбек бимен сөз қағыстыру
Ел аузындағы бір сөз қағыстыруда Қаз дауысты Қазыбек би Әйтекеден: «Атадан жақсы ұл туса — елінің бағы, жаман ұл туса — көшінің соңы болады, сен қайсысысың?» деп сұрайды. Сонда Әйтеке әзілмен әрі астарлап жауап қайырып, сөзді өзіне бағыттап сұрақ тастайды. Қазыбек би оның батылдығына риза болып, екеуі де халық сеніміне лайық болуды мұрат етеді.