Тапқан екенсіңдер жоғалған малдарыңды кімнен іздейтіндеріңді
Бапан би: Қанжығалы елінің әділ төресі
Бапан би Қанжығалы қарт Бөгенбай батырдың Тұраналы атты баласынан туған. Оның өмір сүрген дәуірі — XVIII ғасырдың 60 жылдарынан XIX ғасырдың 50 жылдарына дейінгі аралық. Өз тұсында Қанжығалы руының бас биі болған.
Негізгі сипат
Бапан би терең ойлы, әділ төре ретінде танылған. Оның беделі ел ішіндегі даулы істерде де, сыртқы қарым-қатынаста да салмақты сөзге айналған.
Қыпшақ Байсерке абыздың бағасы
Шығарайын кесектеп
Ішімдегі қапамды.
Салмақтадым тұсымда
Өр таптан шыққан адамды.
Оқшау жаралған адам ғой,
Ішіме қарай тартайын
Қанжығалы Бапанды.
Сол кезеңде «Мынау Бапандай екен» дейтін мақтау сөз кең тараған деседі.
Бапан би өз дәуірінде Арқа жерінде өткен талай тарихи оқиғаларға араласқан. Алайда оның зор беделін өз пайдасына жаратқысы келгендерден талай рет жәбір де көрген.
Жанбота дауы: бедел мен берекенің таразысы
Қалың Қуандық руының Алтай арасынан шыққан Жанбота деген байдың қолында ұры-қарақшы ұстаған адамдар болған дейді. Бір жылдың күзінде оның ұрылары Іштектен (Сібірден) ұрлаған малын айдап келе жатып, Ереймен жерінен өтеді. Жолай Ереймен елінің төрт айғыр үйіріндей жылқысын да қосып алып кеткен.
Ереймен елінің қуғыншылары ұрылардың ізімен барып, Жанбота ауылына жетеді. Ауыл иесінің алдында мал дауын бастап еді, мұндай дауға еті үйренген Жанбота оларды мысқылдай сөйлеп, «еліңнің басты адамын әкеліңдер» деп қайтарып, жолшыбай үрейін ұшырып жіберген екен.
Ел өтініші
Ереймендіктер елге оралған соң болған жағдайды айтып, дауға Бапан бидің араласуын өтінеді. Бапан би қасына бір топ адам ертіп, Жанботаға келеді.
Сөздің басы
Бапан бидің: «Ей, Жанбота, атаң Алтай еді, анаң менің апам Аққоян еді…» дегеніне намыстанған Жанбота: «Жеріңнен жерім кем бе, еліңнен елім кем бе, еріңнен ерім кем бе?» — деп дүр ете қалады.
Бапан бидің толғауы
Жағалай ел қонбаса,
Суы тұщы болмаса,
Мал мен елің сусындап,
Мейірі одан қанбаса,
Көл дегенің немене?
Ынтымақ, бірлік болмаса,
Ерлікке мойын болмаса,
Үлкеннің айтқан сөздерін
Кіші қостап тұрмаса,
Ел дегенің немене?
Елде қорған болмаса,
Абырой, бедел қонбаса,
Ағайын, туған халқы
«Бәлен-ау» деп тұрмаса,
Ер дегенің немене?
Шайырлы шөп болмаса,
Мал секіріп тұрмаса,
Қатар өсіп мал басы,
Қайырлы қоныс болмаса,
Жер дегенің немене?
Желге пана болмаса,
Қарға бөгет қылмаса,
Түлкі, аңға толмаса,
Қадірі жоқ бір қырды
Бел дегенің немене?
Адал жүрек болмаса,
Сөзіне опа қылмаса,
Түзулікті бұрмалап,
Өтірікті шындаса,
Би дегенің немене?
Арыңды сатпа, малыңды сат,
Жалған айтып болма жат.
Жат болдым деп жанынсаң,
Жүрегіңде қалар дат.
Тегінде жөндеп берерсің,
«Бекер айтты» деп жүрме,
Түбінде бір сенерсің.
Осыны айтып, Бапан би атына мініп, жүріп кетеді. Көп ойға қалған Жанбота есін жиып, артынан кісі шаптырып қайта шақырған екен.
Бітім
Жанбота Бапан бимен бітімге келіп, Қанжығалылардың малын түгел қайтарып, үстіне ат-шапан айыбын төлейді. Осылайша Бапан биді разы етіп, еліне аттандырған.
Қоржынкөл оқиғасы: жер қадірі және ел намысы
Бес дуанды басқарған статс кеңесші Тұрлыбек Көшеновтің баласы Нөгербек (қасында Омбыдан келген геолог-офицері бар) бірде Бапан би ауылына келеді. Бапан бидің ауылы Ерейменнің ең көрікті көлі — Қоржынкөлдің жағасында отырған екен.
Ертеректе Ерейменді ноғайлылар мен қалмақтар қоныстанған тұста Қоржынкөлді қоршаған таулардың сайларында алтын қазылған белгілер қалған деседі. Осыны білетін Нөгербек геолог-офицерді сол себепті ертіп келсе керек.
Бапан бидің назасы
Маған би атын халқым берген еді,
Саған шынжырды жандарал берген еді.
Өз жеріңде су шыққандай,
Біздің жерде шешек шыққандай,
Шұңқырлауға мынауыңды неге әкелдің?
Ренішін білдіргенімен, Бапан би жағдайды ушықтырмай, геолог-офицерге атасы Бөгенбай батырдың Дарқан ұста соққан қылышын, ал Нөгербекке қамшысын сыйға тартып, сірә, солайша жолын кесіп құтылған екен.
Тағдырдың тосын бұрылысы
Қызығы сол — кейін алтын дәл Нөгербектің қоныстары болған Шытырымбет, Масалы, Ақсулар жақтан қазылған дейді.