Қолды жумай тамақ жеуге болмайды
Дастарқан әдебі және асқа құрмет
Қазақ дәстүрінде ас — берекенің, ырыстың және тәртіптің белгісі. Дастарқан басындағы әрбір қимыл-қозғалыс, сөз және ниет адамды тәрбиелеуге, қонақты қадірлеуге, тағамға құрмет көрсетуге бағытталған. Төмендегі қағидалар күнделікті өмірде де, қонақ күткенде де сақталатын әдеп нормаларын жинақтайды.
Тазалық және денсаулық
Қол жуу тәртібі
Қолды жумай тамақ жеуге болмайды. Тамақтың алдында және соңында қонақтардың қолына жылы су құйылады. Су құю оң жақтан солға қарай орындалады. Қол жуған кезде әрбір саусақ жеке-жеке жуылады.
Жуылмаған өнімді жемеу
Жуылмаған көкөніс пен жеміс-жидекті жеуге болмайды. Жуылмаған тағамнан адам сырқаттануы мүмкін.
Беті ашық қалған ас
Түнде беті ашық қалған асты жемейді. Мұндай ас бұзылып, айнып кетеді деп саналады, «асқа шайтан сариды» деген ұғым бар.
Шашты жинап жүру
Тамақ пісіргенде асқа шаш түсіп кетпес үшін шашты орамалмен байлап алу қажет.
Дастарқан басындағы тәртіп
Отыру реті және ас ұсыну
- Дастарқан басында адамдар жасына қарай отырады. Тамақ алдымен үлкен кісінің алдына қойылады.
- Тамақ ішіп отырған адамды орнынан тұрғызу — әдепсіздік болып саналады.
- Қонақ адам тамақты тәбетіне қарай, өз қалауынша жегені дұрыс. Тамақты зорлап алдыру — әдепсіздік.
Отыру мәнері және сөйлеу әдебі
- Тамақты шынтақтап жатып, түрегеп тұрып немесе тым еңкейіп отырып жеуге болмайды. Дұрысы — отырып жеу.
- Дастарқан басында мағынасыз әңгіме айтпайды. Тамақтану кезінде әр адам өзін ұстап, мүмкіндігінше аз сөйлегені жөн.
- Дастарқан үстінен аттау — әдепсіздік болып саналады.
Тамақ жеу мәдениеті
Асты асықпай жеу
Тамақты асықпай ішіп-жейді. Ас алдында «Бисмиллаһир-рахманир-рахим» деп, нанды сындырып ауыз тигеннен кейін өзге тағамға көшеді. Бұл сөз «Мейірімді Алланың атымен бастаймын» деген мағынаны білдіреді.
Оң қол және үлес
Тамақты оң қолдың үш саусағымен алып, әркім өз алдынан жейді. Сондай-ақ асты тек оң қолмен жеу керек деген ұстаным бар: сол қолмен жеген ас сіңімді болмайды деп ұйғарған.
Ас пен шайдың температурасы
Ыстық тамақты немесе шайды үрлеп суытпайды — «тағамның құты қашады» деп есептеледі. Тағам мен шайды тым ыстық та, тым салқын да күйінде ішуге болмайды. Аз-аздан алып, асықпай шайнап жеген дұрыс.
Тағамды жамандамау
«Нан қатты екен», «шала піскен», «күйіп кеткен», «езіліп кеткен» сияқты сөздермен асты сынамайды. Тағамды жамандау — ашаршылықты шақыратын жаман ырым. «Ас — адамның арқауы», «асты жамандаған аштан өледі» деп жориды.
Қалдырмай жеу
Тамақты, нанды қалдырмай тауысып жеген дұрыс. «Жаманнан жарты аяқ ас қалар» деген сөз бекер айтылмаған.
Ас соңындағы рәсім
Тамақ ішіп болған соң бірден тұрып кетпейді: ас қайырылады, бата беріледі, үй иесіне жақсы тілек айтылады. Ас үстінде «тойдым» демей, «қанағат» деген жөн.
Қонақ күту және қоғамдық орта
Қонаққа қатысты ырым-тыйым
- Дастарқан басында отырған қонақты санамайды: қонақты санау жаман ырым саналады.
- Ішіп отырған шайға сама (сәме) түссе, қонақ келеді деп ырымдайды.
- Үйге кірген адам кемі бір үзім нан ауыз тиіп шығуы керек деген дәстүр бар.
Қай жерде тамақтануға болады
- Бейіт басында немесе маңында тамақ жеуге болмайды.
- Көшеде, базарда, көлікте тамақтанса, көпшіліктің назарын аудартпай, әдеппен жеген дұрыс.
- Тамаққа қарай түшкіру — әдепсіздік болып саналады.
Нан, тұз және береке туралы ұғым
Нанның қасиеті
Қазақ нанды баспайды. Нан қасиетті деп есептеледі: нанды басу — қарғысқа ұшыратады деген түсінік бар.
Тұзға құрмет
Тұзды бейберекет шашпайды. «Астың иманы — тұз» дейді: тұзсыз тағамның дәмі болмайды.
Аққа телмірмеу
«Ақты телміртпе» деген сөз бар: алдыға қойылған айран, сүт, қымыз секілді ақ тағамдарды ұзақ тосып қоймай, уақытында ішкен жөн. «Аққа көп телмірсең, өмірде де телміріп, зарығасың» деп ырымдайды.
Дәстүрлі ырымдар мен тыйымдар
Жілік, мүшеге қатысты тыйым
- Әкесі тірі бала бас ұстамайды: «бас ұстаса, әкесі қайтыс болады» деген ырым айтылады.
- Балаға миды жегізбейді: «ми жеген бала былжыр, ынжық болады» деп санаған.
- Жас балаға бұғананы ұстатпайды: «ұстаса, бойы өспей қалады» деп жорыған.
- Қызға кәрі жілікті ұстатпайды: «ұстаса, ұзатылмай жүріп қалады» деген ырым бар.
Күнделікті ырым-нанымдар
- Шашалған адамға «май қап» дейді.
- Ет турағанда бір кесек ет қалып қойса, «ет тураушының біреуге өтірік айтатыны бар» деп жорамалдайды.
- Жауырынды мұжып болған соң етек жағын жарып, ашып тастайды; әйтпесе жол бітеледі, жол азабы көбейеді деп ырымдайды.
- Асқа тойға арнайы әкелінген қымызы толы сабаны түгел сарқпай, түбінде аздап сарқыт қалдырады: «саба кеуіп-семімесін, құт-береке қонсын» деген ниет.
Ұшықтау туралы түсінік
Ас-тағамнан, жел-құздан немесе иіс-қоқыстан ұшынған адамды «ұшықтау» — ертеден келе жатқан емдеу тәсілі. Жығылып, бір жері ауырып қалса: «Кет, пәле кет, кет, ұшық-ұшық» деп ұшықтайды. Науқасты күн батар алдында жерге жатқызып ұшықтап, кейін үйге әкеліп жылы жауып қояды.
Той-томалақ, ас-су үлестіру
Торқалы тойда да, өлім-жітімде де ас-су елге үлестіріледі. Бұл — «береке сақталсын, дәм-тұз таусылмасын, қазан қаңсымасын» деген ниет.
Сый табақпен екі кәрі жілік бірге тартылса, қонақ қуанады: «жол оң болады, байлық пен бақ қонады» деп жориды. Соғым сойған күні тоқпан жілік асылып, үйдегілер иті тоя жейді — «тоқшылық, молшылық болсын» деген белгі.