Сегіз дегеніңіз - сейілмеген қайғы жаман
Байдалы би — Абылай хан дәуірінде өмір сүрген, сөзі орнықты, уәжі мірдің оғындай шешен тұлға. Ел аузындағы әңгімелерде оның қарапайым, қанағатшыл, тәубашыл болмысы, әрі дара даналығы айқын сақталған. Абылай ханның өзі де Байдалы бидің қисынды сөзіне тосылып, талай дауда тоқтаған деседі.
Есте қалған сипаты
- Қарапайым тұрмысқа қанағат.
- Өткір уәж, қысқа да нұсқа сөз.
- Ел ынтымағын ойлаған әділ кесім.
Бидің базынасы
Байдалы би кедейлікпен күн кешсе де, атағы алты алашқа жайылған шешен еді. Бірде оның замандасы, дәулетті Байғозы үйіне келгенде, Байдалы би тұрмыс тарлығын өлеңмен түйреп айтқан екен.
Мына тұрған біздің үй,
Дәулеті жоқ, ұйытқысыз.
Сексен үйрек қамасаң,
Бірін қармап тұтқысыз.
Төрге салар кілем жоқ,
Көрпе менен жастықтан
Сілкіп салар сілем жоқ.
Кедейлікті жеңуге —
Келін шайпау, бала ынжық.
Жасым жетті, шамам жоқ,
Ойым — теңіз, сөзім — бал,
Мал дегенде тұлдыр жоқ.
Байғозыға лақ сойсам жетпейді-ау,
Енесін сойсам, орны мүлдем бітпейді-ау!
Абылай хан алдындағы кесім
Ел есінде қалған аңыздардың бірінде Аралбайдан туған Бәйтелі батыр төре тұқымынан адам өлтіріп, құн дауына ілігеді. Абылай хан билерін жинап, құнкерге өлім жазасын бұйыратынын мәлімдейді. Сол жиында ханның сегіз биінің бірі, әрі немере ағасы Байдалы бидің сөзін жұрт тосады.
Байдалының ишарасы
Бәйтелі батыр Байдалыға жаутаңдап қарағанда, би: «Несіне қарайсың? Лақ құрлы жоқсың ба? Бауыздайын деп жатқанда, ол да бақырады ғой», — дейді. Бұл сөздің астарын түсінген хан өлім жазасын тоқтатып, құн төлеуге бұрады.
Даудың түйіні
Абылай хан: қара бұқара төре тұқымын өлтірсе, бұдан былай екі кісінің құнын төлесін деген тоқтам айтады. Бұған билердің көбі келіседі. Алайда Байдалы би қарсы уәж келтіреді.
«Төре ат төбеліндей аз»
Байдалы би ханға: «Есік алдында сіздің торы атыңыз — бел тұлпарыңыз байлаулы тұр. Соның төбеліндегі түгі көп пе, жоқ тұла денесіндегі түк көп пе?» — деп сұрайды. Хан «Әрине, тұла денесіндегі түк көп» дейді.
Сонда би: «Олай болса, төре тұқымы да ат төбеліндей аз. “Лақ та бақырады” деуім — ол аруақ шақырып, ұран тастаса, ел дүрлігіп кетуі мүмкін дегенім. Қалың бұқара қарсы шықса, хан болып тұру да қиын», — деп даудың ел ішіне ұласар салмағын ескертеді.
Байдалы би әрі қарай: «Адамнан адамның артықшылығы жоқ. Екі құн төлей алмаймыз. Егер құнын даулап отырғаныңыз шын төре болса, талша мойнымыз қылша. Бірақ Бәйтеліге жалалы болған адам күңнен туған, түбі — шикі. Сондықтан жарты құн төлейміз», — деп кесім айтады.
Абылай ханның тоқтауы
Хан: «Сегіз биім, сегіз биімнің ішіндегі семіз биім», — деп, Байдалының кесіміне тоқтаған екен. Сол даудан кейін ел ішінде Байдалы би «Абылай аспас сары бел» атанғаны айтылады.
Ескертпе
Аңыз желісінде Байдалы бидің тетелес немере інісін еркелетіп «Жәнекең» атағаны айтылады. Уақыт өте Бәйтелі есімі көмескіленіп, Аралбайдан тарайтын бір тайпа ел «Жәнекең руы» аталып кеткен деген дерек те кездеседі.
Алтайдағы жұмбақ және Қазыбектің жауабы
Алтай өңірінде өмір сүрген Байдалы би қартайған шағында төсек тартып қалады. Оның сырқаты жайлы хабар Қарқаралыға да жетіп, бір топ ел ағасы көңіл сұрай келеді. Топты бастаған Бертіс би: «Жер шалғай болса да, науқастанып жатыр деп естіп, көңіліңізді сұрай әрі ғибрат алуға келдік», — дейді.
Он саусақ жұмбағы
Байдалы би: «Ғибрат алуға келсеңдер, әуелі мына жұмбақтың шешуін табыңдар», — деп он саусағын түгел санап көрсетеді. Жиналғандар тосылып қалады. Сонда топ ішіндегі жас жігіт — Қазыбек — жауап береді.
Қазыбектің шешуі
- Бір — бірлігі кеткен ел жаман.
- Екі — есігіп өткен ер жаман.
- Үш — үш тармақ шідер түспеген асау ат жаман.
- Төрт — төсегінен безген жас жаман.
- Бес — белсеніп келген жау жаман.
- Алты — асқынып кеткен дерт жаман.
- Жеті — тау астында ері өліп, желек астында қалған жар жаман.
- Сегіз — сейілмеген қайғы жаман.
- Тоғыз — торқалы тойға, топырақты өлімге қатыса алмаған дос жаман.
- Он — «аһ» дегенмен оңалмас, орнынан тұра алмас кәрілікке не дауа бар?»
«Уа, қай баласың?»
Қазыбек:
Наманай бұл-бұл атым бар,
Көк орай шалғын жерім бар.
Өріс толы малым бар,
Қонақжай елім бар,
Тыныштық сүйген халқым бар.
Сол елден сізге келген Қазыбек деген ұлың бар.
Байдалы бидің бағасы
Айналайын өзіңнен,
Алғыр-тапқыр сөзіңнен.
Шештірер он талайды,
Кеш тудың-ау кезімнен.
Құрбан айт жайлы ұстанымы
Атағы алысқа кеткен Байдалы шешен қартайған шағында кедейлік қысып, жұтаң тұрмыс кешкені айтылады. Бір жылы құрбан шалатын малы болмай, үйінде отырады. Сол ауылдың Дөңмұрын атты молдасы: «Өзіңде болмаса да, бай ағайының бар, малды балаң бар. Неге бір мал алып, құрбан шалмадыңыз? Бұл ұят емес пе?» — деп сөз етеді.
«Сөйлемесе — сөздің атасы өледі. Айтпаса — естімейтін саңырау бар. Ашпаса — көрмейтін соқыр бар. Ағайындағы мал — аспандағы мал. Інідегі мал — індегі мал. Баладағы мал — даладағы мал. Сұраған адам — қайыршы, ал ұрлаған адам — қарақшы. Ұяты жоқ адамнан алып, борышты болғанша, алмай-ақ, құдайдың өзіне ғана борышты болайын деп құрбан шалмадым».