Әр ата - ана өз ұлының болашақ қалыңдығын ерте ойластырады, өзінің теңін іздейді
Әр ата-ана өз ұлының болашақ жарын ерте ойластырып, өзіне теңін іздейді. «Анасын көріп қызын ал» деген қағиданы берік ұстанып, болашақ құда-жекжатын орынды жерден, жақсы адамдардан, аталы-іргелі ауылдан қарастырады. Тегінде тұқым қуалайтын дерті бар әулеттің қыздарына сөз салмауға тырысқан.
Лайықты деп таныған отбасына әдейі барып, балалардың болашағы жайлы сөз қозғап, құда болу ниетін білдіреді. Бұл дәстүр «қыз айттыру» деп аталады. Оның да өзіндік жол-жоралғысы, тәртібі бар.
Қыз айттырудың түрлері мен атаулары
Атастыру (бел құда)
Егер ұл мен қыз өте жас болса, тіпті ана құрсағында жатқан кезінің өзінде-ақ сөз байласатын жағдайлар кездескен. Мұндай келісім көбіне бірін-бірі жақсы білетін, сыйлас, дос-жаран адамдар арасында болған. Іштегі балалардың бірі ұл, бірі қыз болса, кейін қосу туралы уағдаласу «атастыру» деп аталады. Бұл түрі «бел құда» деп те айтылады.
Бесік құда
Бесікте жатқан балаларды бір-біріне атастырса, ол «бесік құда» деп аталады. Мұнда да мақсат — екі әулеттің арасына ерте бастан берік сыйластық орнатып, алдағы құдалықтың негізін қалау.
Қарсы құда
Кейде бір үй қыз беріп құда болғаннан кейін, сол әулетке өз қызын ұзатса, мұны «қарсы құда» дейді. Бұл — екі жақтың құдалығын өзара жалғастырып, жақындықты күшейтетін жол.
Сүйек жаңғырту
Бұрын құда болған адамдар құдалықты қайта жалғастырып, тағы да туыстық байланыс орнатса, оны «сүйек жаңғырту» деп атайды.
Құда түсу және некелік тәртіп
Қыз бойжетіп, ұл ержеткен кезде екі жасты қосу көбіне «құда түсу» арқылы жүзеге асады. Қазақтың ертеден келе жатқан қағидасы бойынша, жеті атаға дейін қыз алыспайды.
Жеті ата қағидасы
Рулық-әулеттік жүйеде қан тазалығын сақтауға бағытталған берік ереже: жеті ата толмайынша, некеге рұқсат етілмейді.
Жас айырмашылығына қатысты шектеулер
Некелік тәртіпте әйелдің күйеуінен 8 жастан артық үлкен, ал ер адамның әйелден 25 жастан артық үлкен болуы құпталмаған. Дегенмен әмеңгерлік жолында бұл шектеулер ескерілмей қалатын жағдайлар да болған.
Дәстүрдің мәні
«Қыз айттыру» мен баталасу — жас отаудың беріктігін бекемдеп, екі әулет арасындағы сенім мен сыйластықтың іргесін қалайтын дәстүрлер. Бұл жол-жоралғылар құдалықты келісім ғана емес, жауапкершілік пен құрметке негізделген қатынас ретінде орнықтырады.