Жұқпалы емес иммунологиядағы жетістіктер Ф. Бернетке иммунологиялық бақылау концепциясын ашуға мүмкіндік берді

Негізгі ой

Ф. Бернет ұсынған иммунологиялық бақылау концепциясына сәйкес, иммундық жүйе ағзаның ішкі гомеостазының генетикалық тұрақтылығын сақтауға қатысады: қалыптан ауытқыған, соның ішінде мутантты және өспелі жасушаларды танып, жоюға көмектеседі.

Шеткі қандағы үлесі

B-лимфоциттер: 20–30%

T-лимфоциттер: 60–80%

T-жасушалардың қозғалысы

Т-лимфоциттер ағзада тәулігіне шамамен 5–20 рет айналым жасап, иммунологиялық бақылауға белсенді қатысады.

Оқуға жеңіл қысқаша тезистер

B-лимфоциттер сүйек кемігінде түзіліп, шеткі мүшелердің B-аймақтарына барып жетіледі.
T-лимфоциттер тимус арқылы өтіп, кейін шеткі мүшелердің T-аймақтарында антигенге тәуелді жетіледі.
T-жасушалардың үздіксіз қозғалысы — рециркуляция.

Иммунологиялық бақылау концепциясы

Жұқпалы емес иммунологиядағы жетістіктер Ф. Бернетке иммунологиялық бақылау концепциясын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Бұл концепцияның мәні: иммундық жүйе ағзаның ішкі гомеостазының генетикалық тұрақтылығын қадағалап, қалыптан ауытқыған жасушаларды уақтылы танып, жоюға бағытталған қорғаныс тетіктерін іске қосады.

Тіпті ағзаға экзогендік антигендердің (жұқпалы немесе жұқпалы емес) түсуі барынша шектелген «тиімді» жағдайдың өзінде де иммундық жүйе қажет. Себебі ағзада жасушалар үздіксіз бөлінеді, ал бөліну кезінде кейде спонтанды мутациялар пайда болып отырады.

B-лимфоциттердің түзілуі және жетілуі

B-лимфоциттер сүйек кемігінде түзіліп, қан арқылы иммунитеттің шеткі мүшелеріндегі B-аймақтарына бағытталады. Осы аймақтарда антигендермен әрекеттесу нәтижесінде олардың толық пісіп-жетілуі жүреді. Жетілген B-лимфоциттер салыстырмалы түрде аз қозғалмалы жасушалар болғандықтан, шеткі қанға аз мөлшерде түседі.

Қалыпты жағдайда шеткі қандағы B-лимфоциттердің үлесі барлық лимфоциттердің шамамен 20–30%-ын құрайды.

T-лимфоциттердің түзілуі, тимустық даму және рециркуляция

T-лимфоциттердің ізашарлары сүйек кемігінен шығып, қанмен алдымен тимустың қыртыстық аймағына қоныстанады, кейін милық қабатқа өтеді. Тимус ішінде олар антигенге тәуелсіз дифференциацияның белгілі кезеңдерінен өтеді. Тимустен шыққан T-лимфоциттер иммунитеттің шеткі мүшелеріндегі T-аймақтарына келіп, бұл жерде B-лимфоциттер сияқты антигенге тәуелді дифференциациядан өтеді.

Қозғалғыштық айырмашылығы

B-лимфоциттерге қарағанда жетілген T-лимфоциттер өте қозғалмалы. Олар шеткі қанға, интерстициалдық кеңістікке, лимфа ағымына өтіп, қайтадан шеткі мүшелерге оралып, әрі қарай қайта қанға шығып отырады.

Рециркуляция

T-лимфоциттердің осындай қайталама миграциясы T-лимфоциттердің рециркуляциясы деп аталады. Қалыпты жағдайда шеткі қандағы T-лимфоциттер үлесі шамамен 60–80%.

Иммундық жүйенің басты қызметі: ішкі генетикалық тұрақтылық

T-лимфоциттер рециркуляция барысында ағзаның ішкі ортасының генетикалық тұрақтылығына иммунологиялық бақылау жүргізеді. Бұл бақылаудың маңызы ерекше: жасушалардың бөлінуі үздіксіз жүретіндіктен, процесс әрдайым мінсіз болмайды. Бөліну кезінде мутантты жасушалар пайда болуы мүмкін, ал олардың бір бөлігі жойылмай, ақаулы ұрпақ беруге бейім болады.

Сандар нені көрсетеді?

Спонтанды мутация жиілігі: Әрбір 1 000 000 жасуша бөлінуіне шамамен 1 мутантты жасуша.
Тәуліктік бөліну ауқымы: Адамдар мен басқа сүтқоректілерде тәулігіне өте көп жасуша бөлінеді; нәтижесінде тәулігіне шамамен 1–10 млн аралығында мутантты жасуша түзілуі ықтимал.

Эволюция барысында көпжасушалы күрделі ағзалардың (соның ішінде сүтқоректілер мен адамның) тұрақты дамуы үшін жасушалардың бөлінуін қадағалайтын тиімді жүйе қажет болды. Осы тұрғыдан алғанда, иммунитеттің T-жүйесі ішкі бақылауда негізгі рөл атқарады.