Жаңа түскен келін отқа сәлем бергенде
Әйелге айтылған ырымдар
Қазақ дүниетанымында әйелге қатысты ырымдар мен тыйымдар өмірдің ең нәзік кезеңдерін — жүктілік, босану, бала күтімі, келін әдебі мен отбасылық сыйластықты — қорғауға бағытталған. Бұл қағидалар бір жағынан тәрбие мен этиканы орнықтырса, екінші жағынан қауымның ортақ сенімін бекітіп, «амандық» пен «құт-береке» ұғымдарын күшейткен.
Негізгі өзек
Ана мен баланың амандығы, шаңырақтың ырысы, сыйластық пен әдеп.
Көрініс беретін ұғымдар
«Тіл-көз», «құт», «жол ашық болсын», «жын-шайтаннан сақтану».
Қолданылу аясы
Тұрмыс, қонақ күту, босану рәсімі, келін тәрбиесі.
Жүктілікке қатысты ырымдар
Жүкті келіншектің жүріс-тұрысы, жейтін асы, ұстайтын заттары — бәрі де болашақ баланың амандығымен байланыстырылған.
Сақтандыру және «зиян келмесін» деген ниет
- Түсік тастамасын деп жас әйелдің етегін бүріп қоятын (немесе түріп қоятын) ырым болған.
- Екіқабат әйелге пышақ, ара, қайшы ұстатпайды: ұстаса, мерзімінен бұрын босанады деп сенген.
- «Баланың кіндігіне оралып қалады» деп жүкті әйелге ине-жіп ұстатпаған.
- Екіқабат әйел керілген немесе шұбатылып жатқан арқаннан аттамайды: кіндік мойынға оралады деп жорыған.
- Екіқабат әйелдің күні жақындағанда «Жер-Ана қуат берсін» деп жалаңаяқ жерге жүргізген.
- Жүкті әйел түнде суға бармайды деп тыйым салған (шошынып қалмасын деген түсінікпен).
Тағамға қатысты сенімдер
- Екіқабат әйел қоян етін жесе, баласы «қоянжырық» болып туады деп санаған.
- Жүкті әйел түйе етін жемейді: «баланы он екі ай көтереді, толғағы ауыр болады» деп жорыған.
- Жерік болған әйел жерік асын жеуі керек: жерігі қанбаса, бала «су ауыз» болады деп ырымдаған.
Белгі-нышанға қарап болжау
- Келіншек отырған жақтағы аяқ ұйып қалса, «екіқабат» деп ырымдаған.
- Өздері әкелген сыбаға немесе асынан жесе, «ол үйдің әйелі қыз табады» деген сенім айтылған.
- Ұл күткенде — ер адамның қару-жарағын не шалбарын, қыз күткенде — қызыл шыт, әшекей бұйымдарды жастанған.
Шашқа қатысты тыйым
Жүкті әйел шашын кеспейді деген ұғым бар: «бақ таяды», «іштегі баланың бағы сөнеді» деп қауіптенген. Сондай-ақ шашты отқа тастауға болмайды; тарақтағы шашты жинап, аяқ баспайтын жерге қою керек деп үйреткен.
Босану, қырық күн және күтім
Босану үстіндегі әйелдің көңілі орнықты, жолы «ашық» болсын деген ниет көптеген ырымнан аңғарылады. Жас ананы да, нәрестені де сыртқы әсерден, суықтан, тосын жағдайдан қорғау — басты мақсат.
Толғақ кезіндегі рәсімдер
- Әйел толғатқанда үй ішіндегі «байлаулы» нәрсенің бәрін ашып, сандықтардың аузын ашып қояды: «жолы ашылсын» деп ырымдаған.
- Түйе етін жеген әйел мерзімінен аса алмай жүрсе, үйдің төріне сойылған бураның бас сүйегін іліп қояды деген түсінік болған.
Қалжа және ананы күту
- Жаңа босанған әйелге ақ сарыбас қой сойып, ақ тілек айтып, қалжа жегізген.
- Қырық күнге дейін қолын суық суға салмау, салқынға тигізбеу туралы тыйым айтылған.
- Жаңа босанған немесе аяғы ауыр әйел түнде суға бармаған.
Көзден, сөзден сақтау
- Емізіп отырған әйел омырауын бөгде адамға көрсетпей, баланы қалқалап емізеді; бұл кезде сөйлеспейді деп ырымдаған.
- Әйел еркектің алдында төсін ашып отырмайды: сұқ көз тиеді, сүт азаяды деп сенген.
Үйге кірген кісіге қатысты сақтық
Ұзақ жол азабын тартып келген жолаушыны жаңа босанған әйелдің үстіне бірден кіргізбейді. Егер өте жақын туыс болса, алдымен демалып, бет-қолын жуып, сырт киімін шешіп, жеңілденген соң ғана кірген. Мұның мәні — жас ана мен жаңа туған сәбиді шошынудан, тосын әсерден сақтандыру.
Итке байланысты ырым
- Жаңа босанған әйел үйге кірген итті «шық» деп қумайды: қуса, тісі түседі, қайраты кемиді деп ырымдаған.
- Әйел адам итке тас лақтырмайды: «құты қашады, ырысы кемиді» деген түсінік болған.
Емшек пен желін іссе
Жас келіннің төсі немесе малдың желіні іссе, кей өңірлерде қайтыс болған адамды жуған қолғаппен аптайды деген ырым айтылады.
Келін әдебі мен отбасылық тәртіп
Келінге қойылған талаптардың өзегі — үлкенге құрмет, шаңырақтың берекесін сақтау, сөз бен қимылға ұқыптылық.
Ат тергеу және сыйластық
Келін қайын атасының, енесінің және қайын жұрттағы үлкен-кіші туыстардың атын атамай, қосалқы ат қойған (мысалы, «Төре жігіт», «Мырза аға»). Бұл — құрмет білдірудің әрі «жақсы келін» болудың жолы деп танылған.
Отқа сәлем беру
Жаңа түскен келін отқа сәлем бергенде: «От-ана, Май-ана жарылқа!» деп тілек тілеген. Мұндағы ниет — келіннің жүзі жылы, дидары ыстық болсын, тіл-көз тимесін деген сенім.
«Итаяғыңа сал» дәстүрі және шілде суы
Жаңа келін көрші ауылға алғаш қыдырып барғанда, үлкен енесі оған сақина, білезік секілді заттарды «Итаяғыңа сал» деп ұсынған. Келін тұңғышын босанып, нәрестені алғаш шілде суына шомылдырғанда, сол бұйымдарды ыдысқа салған. Шомылдыру аяқталған соң, әйелдер ол заттарды бөлісіп алып, балаға ақ тілегін арнаған: нәресте сараң емес, жомарт, қайырымды болсын деген ырым.
Жас келіннің мінез-құлқы
- Жас келіншек еліріп, желігіп жүрмеуі керек: «баласы желіккіш болады, толғағы ауырлайды» деп жорыған.
- Әйел биязы, сыпайы болып, үй мүлкін салдырлатпай ұстауы керек деп үйреткен.
- Әйел бүйірін таянып тұрмайды: бұл қимылды күйеуін жоқтаған әйелдерге тән деп санаған.
Шаңырақ әдебі мен шекара
- Қазақтың келіні қайын атасы мен қайын енесінің төсегіне отырмайды: бұл — әдепсіздік әрі сыйластықты бұзады деп тыйым салған.
- Әйел еріне қол жұмсамайды: таяқ көрсету, тілдеп бетіне түкіру — «ақ неке бұзылады» деп есептелген.
- Жас жұбайлардың алғашқы төсегі «Ақ некенің ақ төсегі» аталып, аршамен аласталған; аластамаса «жын-шайтан жабысады» деп жорыған.
Төркінге бару тәртібі
Ұзатылған қыз жыл толмай төркініне келмейді деген ұстаным болған: «отаудың оты лауласын» деген ниет. Бұл мерзім бұзылса, «ақ төсек суиды, көңілге жел кіреді» деп қауіптенген. Ал уақыт өтіп, жас келін жаңа жұртқа бауыр басқан соң, төркінге барып сағынышын айтып, қуанышпен көрісу — жақсылыққа баланған.
Тазалық, түнгі тыйымдар және тұрмыстық ырымдар
Көп тыйым тұрмыстағы ұқыптылықты, қауіпсіздікті және «ырыс-берекені» сақтауға үндеуден туған.
Үй ішінің берекесі
- Үйдегі ыдыс-аяқты «итаяқ» деп атамаған: «ыдыстың ырысы қашады» деп сенген.
- Әйелдер отынды ошақтың үш бұтынан асырып үймейді: күйеуінің көңілі басқаға ауып кетеді деп ырымдаған.
- Таңертең төсекті өзің жина: жиналмаған төсекке «жамандық үйіріледі» деген түсінік болған.
Түнге қатысты тыйымдар
- Әйел заты түнде суға бармайды: шошынып қалудан сақтанған.
- Түн ішінде кір жаймайды: қорқып, «шошыма» ауруына ұшырайды деп санаған.
- Шашты жайып жүруге тыйым салған: шашын жайған әйелді қаралы күймен байланыстырған.
Кір жуу және су төгу
- Кірдің суын жолға, аяқ астына төкпеген: «басқан адамға жаманшылық келеді» деген ырым болған.
- Жұма күні кір жууға болмайды деп тыйым айтылған; айт мейрамында да кір жумай, мерекенің қасиетін сақтаған.
Жол мен орынға қатысты ырым
- Атты ер адамның жолын, үлкендердің алдын кесіп өтпеу — әдептің белгісі; кессе, сәтсіздік келеді деп жорыған.
- Қонақ қыз босағада отырмай, қарттар отыратын құрметті орынға отырады: әйтпесе үй иесіне жаман ырым деп санаған.
- Тойдан ұзатылып шыққан қыз артына бұрылып қарамайды: «некесі бұзылады» деген сенім болған.
Дене күтімі және жеке бұйым
- Қазақ әйелдері қасын боямайды, жұлып тақырламайды: «қастасы көбейеді» деп жорыған.
- Әйел арнайы басына салып жүретін жаулығын өзге адамға бермейді: «бақ басқаға көшеді» деген түсінік болған.
- Қызға құйымшақ жегізбейді: «жеңілтек болады» деп санаған.
Пышақ, мал сою және шаруашылыққа қатысты тыйым
- Әйел пышақ қайрамайды: «еркегінің сағы сынады» деп жорылған.
- Әйел мал бауыздамайды; басқа амал қалмаса, тіреуішке мініп бауыздайды деген түсінік кездеседі.
Қонақтан дәм әкелу
Үлкен кісілер қонақтан шықса, сол үйден дәм алып, келініне береді деген ұғым бар. Олай етпесе, балалы болуды аңсаған жас келіншектің төсі ісіп кетеді деп ырымдаған.
Үш әйел тастаған еркек туралы ұғым
Қазақ ішінде «үш әйел тастаған еркек» жақсылыққа саналмайды деген көзқарас болған; ондай адамның қолынан балаға дәм таттырмай, «жамандығы жұғады» деп сақтанған.
Қорытынды ой
Бұл ырым-тыйымдар бүгінгі көзқараспен қарағанда әртүрлі қабылдануы мүмкін. Дегенмен олардың арқауында бір ортақ ниет жатыр: ананы қорғау, баланың амандығын тілеу, үй ішіндегі тәртіп пен сыйластықты сақтау. Дәстүрдің мәнін түсіну — өткеннің тілін тану, қоғамның құндылықтарын пайымдау жолы.