Неке - қасиетті ұғым, беріктік шарты
«Ауылнаймын, немесе қағазсыз неке қимаймын, жаназа оқытпаймын», — деп Көдебай бір дікілдейді (Б. Майлин).
Неке — қасиетті ұғым, берік жауапкершілік шарты. Қазақ халқы мұны «ақ неке» деп ардақтайды, «ақ некелі жарым» деп мақтанады. Бас қосқан ер мен әйелдің некесі міндетті түрде қиылады әрі ол көпшілік алдында рәсімделеді.
Ел ішінде некесі қиылмай бірге тұрған адамдар «некесіз» деп сөгіле қарап, салқын қабақ танытқан. Мұндай отбасынан туған балаға да «некесіз туған» деген ауыр ат тағылуы мүмкін болған.
«Неке қияр сөз»: куәлік пен келісімнің айғағы
Ауыз әдебиетінде неке қияр кезінде айтылатын куәлік сөз сақталған. «Неке қияр сөз» деп неке қию рәсімінде екі куәнің күйеу мен қалыңдықтың ризалығын сұраған сәтте айтатын сөздерін атайды (А. Байтұрсынов). Бұл әндетіп орындалмайды, бірақ өлеңше ұйқасып, белгілі бір қалыппен айтылады.
Мысал (куәлік сөздің үлгісі)
Куә, куә, куәдірміз,
Куәлікке жүрәдірміз.
Мұнда халық қасында,
Таңда хақ қасында
Екі кісі хақ куәлік бередүрміз.
Пәленшеден жаралған (әкесін айтады), пәленшеден туған (шешесін айтады) пәленше қызды (қыздың атын айтады) халал жұптылыққа қабыл көріп алдыңыз ба?
Қызға да осы қалыппен қайталанып, соңында: «Пәленше, халал жұпты болдыңыз ба?» деп сұралады.
Мағынасы
Бұл сөздердің өзегінде — екі жақтың да өз аузымен келісім беруі. Яғни, жігіт те, қыз да жұп болуға ризалығын ашық түрде мақұлдайды.
Рәсімнің жалғасы
Келісімнен кейін жас жұбайлар «неке суын» ішеді. Осыдан соң неке қиылған болып есептеліп, олар ерлі-зайыпты саналады. Үлкендер ақ тілегін айтып, қол жайып бата береді.
Шариғат талаптары және әлеуметтік өлшемдер
Неке туралы ислам дінінің өз қағидалары бар. Дәстүрлі түсінік бойынша қалыңдық екіқабат болса, неке бірден қиылмай, босанғаннан кейін рәсімделеді. Сондай-ақ жеті атаға толмаған қыз бен жігітті некеге отырғызбайды.
Негізгі шектеулер
- Қалыңдық екіқабат болған жағдайда неке босанғаннан кейін қиылады.
- Жеті атаға жетпеген жақын туыстардың некесіне тыйым салынады.
Түркі халықтары арасындағы және аралас некелер
Кейде өзбек, қазақ, қырғыз, татар, башқұрт сияқты түркі халықтары қыз алысып, қыз берісіп отырған. Бұлардың бәрі ислам қауымына жататындықтан, мұндай некелерге рұқсат етілген деп танылған.
Қазақ пен орыс арасындағы неке туралы түсінік
Егер қазақ жігіті орыс қызын алса, дәстүрлі діни ұстаным бойынша қалыңдық мұсылман дінін қабылдап, тілін және салт-дәстүрін мойындайтынына уәде беріп, соны орындауы қажет болған. Сонда ғана некеге рұқсат берілген.
Мысалы, орыс қызы Мария Рыкина қазақ жігіті Дүйсенге тұрмысқа шығып, олардың сүйіспеншілігінен «Дудар-ай» атты ғажайып ән туғаны айтылады. Екі жастың есімі ел арасына аңыз болып тарап, ақын Х. Бекхожин олар туралы дастан жазған.
Қазақ-орыс арасындағы мұндай некелер бұрын да болған, қазір де кездеседі.