Конақ келсе құт келер

Қонақжайлық туралы қазақ мақалы мен мәтелдері

Төмендегі мақал-мәтелдер қонақ күту мәдениетін, үй иесінің ниетін, сыйластық пен жауапкершілікті, сондай-ақ қонақ пен қожайын арасындағы әдепті қатынасты бейнелейді. Әр ой қысқа айтылғанымен, астарында салт-дәстүр мен өмірлік тәжірибе жатыр.

Қонақ — құт, ниет — өлшем

Қонақ келсе, құт келеді. Дегенмен қонақты тек ас-суымен ғана емес, ақ ниетпен де сыйлау керек: «Асыңа тойғызбасаң да, ақ ниетіңе тойғыз».

Конақ келсе құт келер.
Құтты қонаққа — тәтті тамақ.
Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.
Қонақ бір күн қонса — құт, екі күн қонса — жұт.
Көңіл кең болса, үйдің тарлығы білінбес.

Әдеп пен сыйластық

Қонақ күту — мәрттік пен мәдениеттің көрінісі. Қонақты төрге шығару, қадір тұту, сөз бен қылыққа мұқият болу — бәрі әдептің өлшемі.

Қонағын сыйлаған төрге шық дейді.
Сыйлы қонақ босағада отырмайды.
Қонаққа «кел» деу бар, «кет» деу жоқ.
Иесін сыйлағанның итіне сүйек сал.
Сыпайының итіне «кет» дегенің — өзіңе «кет» дегенің.

Қонақтың сыны, үй иесінің сындары

Қонақ аз отырып көп сынайды, ал қонақ келгенде кейде үй иесі қысылып қалады. Бұл мақалдар қонақтың да, қожайынның да жауапкершілігін еске салады.

Қонақ аз отырып, көп сынайды.
Келгенше қонақ ұялады, келген соң үй иесі ұялады.
Қонақ келсе ет пісер, ет піспесе бет пісер.
Қонақты сөзбен тойғыза алмайсың.
Тоқ қонақты сыйлау оңай.

Жол, жолаушы, мейман

Қазақ танымында жолаушыға қызмет — сауап. Жол үстіндегі адамға алдымен сусын ұсынып, содан кейін ғана шаруасын сұрау — адамгершіліктің белгісі.

Атың барда жер таны, асың барда ел таны.

Жолаушының азығы жолында.

Жолаушыны сусындатпай тұрып бұйымтайын сұрама.

Жаяу қонақ тыныш ұйықтар.

Құс жеткен жеріне қонар, қонақ қалаған үйіне қонар.

Ас-су, сөз, және шынайы алғыс

Дәм-тұз — құрметтің бір бөлігі, ал шынайы алғыс — сыйдың ең қымбаты. Кейде ас жеткіліксіз болса да, жылы сөз бен ықылас кем болмауы керек.

Алдына ас қойдым, екі қолын бос қойдым.

Шақырмаған қонаққа шайдан артық тамақ жоқ.

Сыйларға асың болмаса, сыйпарға тілің болсын.

Қонағыңның алтынын алма, алғысын ал.

Қонақ қойдан да жуас: май берсең де жей береді.

Сыпайы қонақ сыйынды жейді, мылжың қонақ мыйынды жейді.

Қонақ пен қожайынға арналған ескертпелер

Кей мақалдар әзіл-шыны аралас ескерту айтады: шақырған жерден қалмау, орын беру, үйдің жайын да ойлау, әрі қонақтың да «жөнімен» болуы.

Шақырғанға бармасаң, шақырғанға зар боларсың.

Бұрынғы қонақ соңғы қонаққа орын береді.

Қонағым, жүре тоярсың.

Қонағым, өз үйіңді де ойлай отыр.

Қонағым, сен «ет» деме, мен «кет» демеймін.

Итті қонақ жараспас.

Үйдің берекесі мен адамның беделі

Жақсы болса алғаның, үйіңнен кісі кетпейді.

Жаман болса алғаның, шын досың да шеттейді.

Қонағын сыйламаған баласын ұрады, яки үйін сыпырады.

От жағылмаған үй — қора, кісі келмеген үй — мола.

Жаман үйдің қонағы билейді.

Екі үйдің қонағы емексіп жүріп аш қалар.

Сойса қозы өледі, соймаса өзі өледі.

Түйін

Бұл сөз мәйектері қонақжайлықты бір күндік міндет емес, мінездің өлшемі ретінде көрсетеді. Дастарқанның молдығы да маңызды, бірақ ең әуелі — ықылас, әдеп және құрмет.

Үй-іші толған жансың, бір-біріне мейман жансың.